127. Codex in Berkeley (2)

Vandaag de eerste beursdag van codex 2017 in Richmond. Mischien 225 deelnemers, maar 212 tafels, en deze keer ben ik helemaal achteraan begonnen om rij voor rij naar voren te werken, langs leveranciers van leer of sierpapier, en boekwinkels c.q. uitgevers van boekhistorische publicaties zoals Oak Knoll, naar uitgevers, drukkers en kunstenaars. De eerste in die laatste categorie was van dichteres en kunstenaar Sarah Plimpton die haar eigen gedichten drukt en van illustraties in verschillende technieken (houtsnede, ets) uitgeeft. Een dichteres over wie John Ashbery aardige woorden schreef. Haar uitgave Storms, met blauwe houtsneden ('jig saw woodcuts') maakte de meeste indruk. Ze vertelde dat dit de eerste keer van haar leven was dat zij op een dergelijke boekenbeurs stond, ver voorbij de pensioenleeftijd. Ze is van 1936.

Sarah Plimpton, Storms (2011)

Aan de tafels erna zag ik enkele boeken waarover ik ga nadenken, maar ook boeken waarin je trends van de laatste jaren, die ook in Nederland te zien zijn, kunt volgen. Boeken met op diagrammen gebaseerde illustraties, boeken gebonden in dikke houten platten (bijvoorbeeld walnoot, omdat de houtsneden in het boek ook uit walnoothout zijn gesneden), boeken met op gigantisch formaat afgedrukte foto's, protestuitgaven tegen de Amerikaanse verkiezingscampagnes en de verrechtsing van de politieke arena. Een andere trend is nog steeds: boeken er anders laten uitzien, soms door de vorm opzettelijk te verminken en een knik mee te geven, zoals het 'sculptural book' van Ana Paola Cordero, Lightweight. 

Een van de boekkunstenaars die af en toe van richting veranderen, door bijvoorbeeld eens met heel andere mensen te gaan samenwerken is Claire Illouz. De tekst in een van haar nieuwste boeken is van Marsha Pomerantz, They run (2016), een gedicht over vluchtelingen dat enkele jaren geleden werd geschreven, maar nu pas kon worden geïllustreerd.

Claire Illouz enMarscha Pomerantz,
They run (2016)

They run heeft de tekst behandeld als nieuwsberichten die tegenwoordig onder in beeld komen bij televisieprogramma's: de dichtregels zijn zo weergegeven als actualiteiten. Tegelijk zijn de regels, op verzoek van de dichter, op ongemakkelijke punten afgebroken, alsof ze worden uitgesproken door personen die buiten adem zijn van het rennen, van het vluchten. Ze zijn negatief gedrukt in een zwart vlak. Eigenlijk een vrij eenvoudig boek, maar heel doelmatig, consequent, met op elke pagina enkele paralel lopende lijnen met tekst onder de etsen. Goed gedaan.

126. Codex in Berkeley (1)

Gistermiddag aangekomen in San Francisco - dat wil zeggen zaterdag 4 februari, circa twaalf uur plaatselijke tijd - in Nederland was het ongeveer negen uur 's avonds, kon ik vrijwel aansluitend naar een eerste bijeenkomst in het kader van de vandaag beginnende boekenbeurs Codex (met een daaraan gekoppeld symposium in de ochtend van maandag en dinsdag). Het is de zesde keer dat dit evenement plaatsvindt en de organisatie, opgezet door drukker Peter Koch en papierrestaurator Susan Filter. Zij worden al jaren bijgestaan door een bestuur van drukkers, verzamelaars en curatoren en de activiteiten groeien in omvang, maar zeker ook in verscheidenheid. 

Codex 2017 poster

Behalve het tweejaarlijkse symposium met een grote beurs voor drukkers, kunstenaars en uitgevers die nieuwe bijzondere boeken maken zijn er inmiddels enkele boeken en pamfletten uitgegeven, er zijn beurzen en tentoonstellingen gehouden in Mexico (hier maar zo'n vier uur rijden vandaan) en Australië. Speciale aandacht deze keer is er voor kunstenaars uit de ring rond de Stille Oceaan en met name uit China, Japan en Korea. Het symposium is in Berkeley, de beurs in een oude fabriekshal aan het water van de baai in Richmond, vlakbij. 

Craneway Pavilion, Richmond

Sinds de derde Codex in 2009 ben ik steeds teruggekomen om boeken te zien en te kopen, maar vooral om met veel mensen te praten en me te oriënteren op wat er momenteel internationaal op het snijpunt van drukkunst, boekkunst, typografie, grafisch ontwerp, wordt gemaakt,. Daarbij ligt de nadruk vaak op Amerika, maar er zijn inmiddels vele andere landen vertegenwoordigd. Begon men in 2007 met 120 deelnemers, nu, hoor ik, zijn er 225. Dat betekent 225 tafels om langs te lopen. Dat is veel werk, maar erg inspirerend.

Peter Koch in zijn studio

De avond voorafgaand aan de opening van de beurs, hielden Peter en Susan in het drukkersatelier van Peter een kennismakingsavond voor de deelnemers uit China, Japan en Korea, met anderen die betrokken zijn bij een mogelijke nieuwe onderneming van Codex, een tentoonstelling van topstukken uit de boeken die de afgelopen jaren te zien waren op de beurzen en die zijn aangekocht door Robert Trujillo voor de collectie van Stanford University. Die tentoonstelling gaat in 2018 naar Mexico, en de organisatoren hopen dat die kan doorreizen naar Europa. Een kostbare onderneming, die alleen door samenwerking tot een goed einde kan worden gebracht. Peter sprak over de mogelijkheden en ging zijn verlanglijstje af.

Drukwerk aan de muur van Peter Kochs studio

Daarna was er nog een diner bij Peter en Susan thuis, met ondere andere de contacten uit Australië (waar deze zomer een symposium en beurs worden georganiseerd) en Mexico, maar ook bijvoorbeeld de ontwerper van de symposium-uitgaven, de sympathieke David Jury.

Zowel in de studio als bij hen thuis lag het boek Artists & Others, waarin een tiental deelnemers van Codex, die met een Franse connectie althans, te vinden zijn. Susan zei me dat Peter al maanden over dat boek praat en dat geen ander boek hem te laatste jaren zo geïnspireerd heeft. Dat is prettig om te horen als de klok in huis ongeveer tien uur 's avonds aangeeft, terwijl het voor je gevoel -vanwege het tijdsverschil - al acht uur in de morgen is. Een lange dag als opmaat naar een interessant evenement.

125. Bijzonder drukwerk in Brussel

Afgelopen donderdag en vrijdag was ik in de KB Brussel op een symposium over bijzondere boeken - kunstenaarsboeken, private press boeken, grafische vormgeving - en conserveringskwesties die zich daarbij voordoen. Tussendoor even tijd om in de leeszaal voor Oude en kostbare drukwerken enkele boeken te bekijken voor een artikel waaraan ik werk.

Je spullen kun je in de KB Brussel in een literaire locker opbergen en ik probeerde een paar literatoren uit, vrijdag was dat Willem Elsschot. Beviel prima.

Lockers in de KB Brussel

Er waren een paar interessante presentaties, zoals die van de private pressmannen Rein Ergo en Boris Rousseeuw, die over hun ervaringen spraken - kunstenaars en auteurs die onafhankelijk van de drukker aan een boek werkten (Ergo) en het verdwijnen van alle vaklui en industrieën die een private press nodig heeft zoals lettergieterijen en papiermolens (Rousseeuw). Kunstenaar/organisator/uitgever Thorsten Baensch slijt zijn kleine oplagen bijna allemaal aan bibliotheken en musea en vindt dat dit zijn manier is om het boek een groter publiek te laten bereiken (maar dan moet de bibliotheek dus aan het werk als distributeur, zou je kunnen zeggen). 

Sommige van Thorstens uitgaven bevatten 'samples' van eetwaren, kruiden of deegwaar - hoe met zulke zaken om te gaan? Dat kwam aan de orde in een boeiend verhaal van Julie Gilman over de moeilijkheden bij het conserveren van boeken met bederfelijke waar - zie mijn blog over eetbare boeken. Zij vertelde onder andere dat het dilemma vaak is: laten we de kunstenaar het zelf repareren of laten we dat over aan restauratoren? In het eerste geval krijg je meestal een helemaal nieuw object (wat versleten is kan volgens veel kunstenaars gewoon in de prullenmand) en in het tweede verlies je iets (of zelfs veel) van de authenticiteit van het object, doordat de oorspronkelijke materialen niet meer te krijgen zijn. 

C'est la vie, werd er in de zaal geroepen.

Want ja, het was natuurlijk wel een veeltalig symposium, met Fransen, Belgen en Duitsers die Frans spraken, Belgen en Duitsers die Engels spraken en slechts een paar Belgen die hun presentatie in het Nederlands gaven.

De conservator van Musée royal de Mariemont, Sofiane Laghouati, constateerde in zijn toespraak over de vaak gescheiden literaire en kunstzinnige kunstenaarsboeken dat er allengs meer samenwerkingsvormen kwamen bij het maken van zulke bijzondere boeken, vooral als het ging om productie en distributie. Waar vroeger een kunstenaar alles in eigen hand hield, is dat tegenwoordig vaak onmogelijk. Daar had ik wel wat meer over willen horen, want de cross overs tussen de verschillend terreinen - grafisch ontwerp, kunst en typografie - zijn een internationaal verschijnsel, zoals ik vorige zomer in het boek Artists & Others ook liet zien.

In de zaal was eigenlijk van een cross over tussen de verschillende experts, kunstenaars, drukkers en ontwerpers weinig te merken, eigenlijk waren er maar weinig aanwezigen die in al die terreinen belang stellen. Dat moet nog groeien. Hopelijk kan de KB Brussel daaraan bijdragen met een volgend symposium?

124. Verzamelen in Helmond?

Vanavond zendt Omroep Helmond live een radio-gesprek uit over mijn boek De complete verzameling. Notities over het einde van boekencollecties (verschenen bij uitgeverij De Buitenkant).

Eddy Schuyer overhandigt het eerste exemplaar
van De complete verzameling aan de auteur
(foto: Fred Bijsmans)

Waarom Helmond?

Wist ik ook niet, maar in Helmond is momenteel een fototentoonstelling over verzamelingen te zien in Bibliotheek Helmond-Peel. De foto's zijn gemaakt door Hetty de Groot die onder andere een schelpencollectie, een collectie zepen en een collectie van potloden en gummetjes heeft vastgelegd. 

Boeken zijn natuurlijk met alles vergelijkbaar, maar zeker met zeep.

Wanneer spreek ik? Tussen acht en negen uur, dinsdagavond. Radio Helmond.

Schutbladen door Hansje van Halem
in De complete verzameling

123. Nooit meer slapen?

Vanochtend een gesprek gevoerd met Mathijs Deen, programmamaker van de VPRO. Hij maakte in de KB opnamen voor het programma 'Nooit meer slapen' dat aan het begin van de nacht wordt uitgezonden, vanaf 12 uur. Vanavond dus.

Onderwerp van ons gesprek was mijn boek De complete verzameling. Notities over het einde van boekencollecties.

Op locatie opgenomen, zodat we ook wat boeken kunnen laten 'zien': ik 'toonde' enkele boeken die we door aankoop/schenking hebben ontvangen: vier verschillende exemplaren van de eerste druk van De stille kracht van Louis Couperus uit de collectie van dominee Eekhof en een uitgaafje met recepten voor wietgerechten, een van de vele honderden boeken die de KB ten geschenke kreeg van Jan Noorlandt, die op markten en onvermoede plekken boeken vindt die in de KB collectie nog ontbreken.

Link naar Uitzending gemist.

Zie ook: 

Collectiebeschrijving: Louis Couperus

Blog: Koken met wiet

122. Het handschrift van Picasso

In 2011 werd de KB-website uitgebreid met een artikel door auteur en onderzoeker Bregje Hofstede over een boek van de schilder Pablo Picasso en de dichter Pierre Reverdy. Ze schreef het tijdens een tutorial over kunstenaarsboeken. Hofstede merkte onder andere op:

'zowel het handschrift als de verfstreken vertonen enkele opzettelijke onregelmatigheden. Het schrift bevat correcties en overschrijvingen. Ook zijn er schuin aflopende of afgebroken regels, er zijn inktvlekken waar Reverdy's pen ongelijkmatig bewoog en door het opraken van de inkt is de kleurintensiteit niet constant.' Dat is bijvoorbeeld te zien op pagina 32 van het boek.

Le chant des morts (1948), p. 32

Dit artikel, 'Het handschrift in Le chant des morts', konden we ook in een Engelse versie publiceren op de meertalige website over de Collectie Koopman. Regelmatig merken we dat de teksten over de boeken uit deze collectie door een internationaal publiek worden opgepikt. Ook het aantal bruiklenen uit de collectie, voor tentoonstellingen, is door de beschikbaarheid van de website toegenomen. 

Onlangs zag ik dat Bregje Hofstedes artikel wordt geciteerd in een artikel over Le chant des morts en daarin worden haar bevindingen ingepast in die van anderen, als in een discussie waarin verschillende kanten van de zaak worden belicht.

Dat artikel is geschreven door Rodney Swan. Het heet 'Turning point. The aesthetic genealogy of Picasso’s illustrations for Reverdy’s Le Chant des Morts’ en verscheen in de bundel Art and book. Illustration and innovation (Cambridge Scholars Press, 2016, p. 85-104). Het is goed te zien dat de pagina's van de website een rol zijn gaan spelen in het wetenschappelijke debat over kunstenaarsboeken.

Zie ook: Le chant des morts. 

121. De complete verzameling

Afgelopen zaterdag werd in Haarlem De complete verzameling. Notities over het einde van boekencollecties gepubliceerd. 

Voor een verslag, zie de blog van Perkamentus.

Te bestellen bij Uitgeverij De Buitenkant in Amsterdam, zie: De complete verzameling.