184. Een oude bibliotheek in opbouw

Vorige week, tijdens een kort bezoek aan Londen, zagen we in het British Museum - het was er druk - een kleine tentoonstelling van kleitabletten in een bibliotheek-opstelling.

The British Museum, 26 November 2017

We besloten in de immense collectie alleen de Assyrische kunst te bekijken die zaterdag - in koude hallen (wij hadden even spijt onze jassen te hebben afgegeven) zijn er muurtabletten te zien uit Babylon en Nineve. Waarom het er zo kil moest zijn, werd me niet duidelijk, vooral niet toen in een zijzaaltje een klein verwarmingselement stond (zo had ik er vroeger eentje staan in mijn eerste gehuurde kamertje in Den Haag, vreemde associaties aan tentamens en winterse kou, kortom). Hoe dan ook, die wanden zijn van een ongelooflijke gedetailleerdheid, met beelden van strijders, paarden, vissen, land en rivieren, en van goden met leeuwenkoppen. Eerder gezien, maar opnieuw overweldigend en je kijkt toch weer naar andere onderdelen.

The British Museum, 26 November 2017

De Assyrische kunstvoorwerpen van geringer omvang zijn elders in het museum te vinden en daar was het gelukkig warmer.

De schatten van het museum zijn wonderbaarlijk, en dat verbaast steeds weer. In de tentoonstelling van de Assyrische kunst waren nu ook tabletten van klei opgesteld, maar in een nieuw soort formatie, als in een oude bibliotheek van kleitabletten.

Opvallend waren daarbij enkele tabletten waarvan de schrijvers geen bedienden waren, maar de heerser Assurbanipal en zijn echtgenote zelf, die er trots op waren het schrift machtig te zijn. Hij wordt in de expositie aangeduid als bibliothecaris.

The British Museum, 26 November 2017

De bibliotheek wordt 'gereconstrueerd'. De 30.000 delen worden nu opnieuw gecatalogiseerd, bestudeerd en digitaal ter beschikking gesteld, een project waaraan wetenschappers van over de hele wereld meewerken. De opstelling in het museum gaf een voorproefje.

Het is natuurlijk een bijzondere ervaring om te lezen dat het colofon van een kleitablet vermeldt dat de koning Assurbanipal zelf beweert de auteur te zijn van het geschrevene.

The British Museum, 26 November 2017

Voor sommige bezoekers geldt alleen de ouderdom van de objecten, zoals we in de koude hallen beneden hoorden uit de mond van een Amerikaanse bezoekster, die niet alleen maar kon bedenken dat deze objecten meer dan 2500 jaar oud waren.

Maar het meest bijzondere is natuurlijk dat ze nog altijd iets te zeggen hebben en het museum bereikt dit nu door de persoonlijkheid van de auteurs naar voren te schuiven. Hebben zij daadwerkelijk de tekst aangebracht in de klei, of deed een ander dat, terwijl zij de tekst dicteerden? Kunnen we dat weten? Hoe authentiek is een kleitablet?

Hoe authentiek is dit blog? Oud is het in elk geval niet.

183. De kunst van lezen: Wikipedia

In de tentoonstelling 'De kunst van lezen. Van William Kentridge tot Wikipedia' valt veel te ontdekken. Niet alles is meteen te zien; een bezoeker wees mij tijdens de opening op een eigenaardigheid in het laatste werk in de tentoonstelling. 

Dat is Michael Mandibergs 'Print Wikipedia' in de Nederlandstalige versie. Sommige delen zijn daadwerkelijk uitgeprint en gebonden, andere delen zijn virtueel aanwezig in een speciaal voor de zaal ontworpen behang van boekenwanden. 

Michael Mandiberg, 'Print Wikipedia' (2017):
laatste delen Nederlandstalige versie

Alle delen vermelden op de rug, zoals het een encyclopedie betaamt, in welk deel van het alfabet de lemmata vallen. Het op een na laatste deel gaat van 'ZWE to ZWI' - de rugtiteling is in het Engels. Maar het laatste deel heeft een nog opvallender inhoud: van 'ZWI to ???' - daar staan enkele Chinese tekens....

Michael Mandiberg, 'Print Wikipedia' (2017):
laatste delen Nederlandstalige versie

182. Een internationale prinses

Op de boekenmarkt in Den Haag gevonden, enige tijd terug: een uitgaafje van La Princesse Karadja, zoals de titelpagina vermeldt. Het boekje heet: Étincelles (vonken of flitsen), een titel die vaak aan muziekstukjes is gegeven. De aforismen zijn geschreven in het Frans.

Omslag en titelpagina van Princesse Karadja, Étincelles (1892)

Op de keerzijde van de titelpagina staat dat het is gedrukt in Londen en daaronder is een strookje ingeplakt waarop staat: 'La Haye - Belinfante frères'. Deze firma heeft het boekje in Nederland gedistribueerd. Daar was een goede reden voor en die staat achterin het boek: 'Légation Impériale de Turquie à La Haye', met de datering 'Mars, 1891 - Janvier, 1892'. De 'prinses' was gehuwd met de gezant van Turkije in Den Haag.

Colofon en slot van Princesse Karadja, Étincelles (1892)

De prinses heette oorspronkelijk Marie Louise Smith (1868-1943). Ze was de dochter van een Zweedse zakenman en politicus, Lars Olsson Smith. Door haar huwelijk in 1887 met een diplomaat van het Ottomaanse rijk, Jean Constantin Alexandre Othon Karadja Pasha (1935-1894), kreeg ze de titel van prinses. Ze noemde zich Mary Karadja. 

Haar echtgenoot (ook bekend als Jean Karadja Pasha) was in 1881 benoemd tot gezant in Den Haag én Stockholm. Hij zou in 1894 sterven, niet in Den Haag, zoals Wikipedia beweert, maar op zijn kasteel in Bovigny (op de grens van België en Luxemburg). Het Algemeen Handelsblad van 13 augustus 1894 wist dit te berichten. Op zijn Haagse woning en op het Turkse consulaat hing inmiddels de vlag halfstok.

Twee jaar daarvoor verscheen de uitgave met 'vonken' van zijn echtgenote die later naar Engeland verhuisde en zich met occultisme bezig hield, waarover ze het boek De bovenzinnelijke wereld schreef.

Van Étincelles heeft de KB een exemplaar dat afwijkt van het op de markt gevonden exemplaar. Het heeft voorin een extra titelpagina ingeplakt gekregen, voor de de Londense uitgever Griffith, Farran & Co., Limited.

Ingeplakte titelpagina in Princesse Karadja, Étincelles (1892)

In Engeland werd het boek dus door Griffith, Farran & Co gedistribueerd. Het boek was ook in Londen gedrukt, net als de andere editie.

Decoratie in Princesse Karadja, Étincelles (1892)

Er verschenen enkele recensies waarin werd benadrukt dat prinses Karadja niet alleen de 333 gedachten 'in sierlijk Fransch geschreven' had, maar dat zij ook verantwoordelijk was voor de illustraties: 'Maar niet alleen geschreven, - ook geïllustreerd door de auteur zelve, zeer fraai geïllustreerd' (zo schreef de Haagsche Courant op 29 maart 1892). Dat geldt zeker niet voor alle decoraties die gewoon uit de voorraad clichés van de drukker kwamen, maar de grotere en schetsmatiger illustraties zouden best door haar getekend kunnen zijn.

Illustraties in Princesse Karadja, Étincelles (1892)

De krant vond de 'allerlei aardige figuurtjes' waarmee de spirituele gedachten van de prinses werden omlijst heel geslaagd en wees er op dat het boek 'keurig' gedrukt was in Londen - 'voor den uitgever Lemerre in Parijs', terwijl het 'hier te lande' in de handel werd gebracht door Gebr. Belinfante. Dat verklaart wel het ingeplakte strookje met de naam Belinfante in het éne exemplaar, maar niet het ontbreken van de naam Lemerre in beide exemplaren. De nationale bibliotheek van Frankrijk heeft intussen geen exemplaar in haar bezit (de British Library wel; die schrijft haar naam als 'Karatzas'). 

Ook het Haarlems Dagblad (8 april 1892) wees op de illustraties van de auteur - die dat waarschijnlijk zelf heeft ingefluisterd bij de redactie: 'bij deze fransche spreuken heeft ze, prettig los tusschen den tekst door, kleine vignetten, alle min of meer in stijl, het best in Japanschen geteekend'. De kritiek was mild: 'Zóó is die bundel, op zwaar papier gedrukt, en uitgekomen, een rijk boek uiterlijk en innerlijk een aardig boek, waarin menigeen met genoegen zal bladeren. De uitgaaf is beredderd door Gebr. Belinfante in Den Haag.' Rijk én aardig, allemaal heel beleefd van de recensent. Het zal wel.

Enige tijd later kondigde het Nieuwsblad voor den boekhandel (20 mei 1892) aan dat een Nederlandse vertaling was voorgenomen, maar dat kwam niets van terecht.

181. Rudy Kousbroek in de KB

Ben de brieven van Rudy Kousbroek aan Gerard Reve aan het lezen (Seks natuurlijk, maar vooral orde, recent uitgegeven door Augustus/Atlas Contact) en kom daarin de KB tegen.

Rudy Kousbroek, Seks, natuurlijk, maar vooral orde (2017)

In het KB-exemplaar van de inaugurele rede van Nobelprijswinnaar Jacobus van 't Hoff was Kousbroek een anekdote over Descartes tegengekomen die hem beviel en dat schreef hij aan Reve. Die rede heette - en die titel alleen al zal Kousbroek hebben aangesproken - De verbeeldingskracht in de wetenschap (1878).

J.H. van 't Hoff, De verbeeldingskracht in de wetenschap (1878)

180. De kunst van lezen: geopend

Afgelopen vrijdag is de tentoonstelling 'De kunst van lezen' geopend. De openingstoespraken werden gehouden in de Centrale Bibliotheek Den Haag, waarna het gezelschap voor verfrissingen en de expositie naar het museum wandelde, reed of tramde. Het was gelukkig prachtig rustig herfstweer in Den Haag.

Foto's volgen nog, hier alvast een kiek van kunstenaar Joyce Overheul en de directeur van Museum Meermanno, Sandra Bechtholt.

Joyce Overheul, Paul van Capelleveen en Sandra Bechtholt
voor het kunstwerk van Michael Mandiberg
(17 november 2017)

Zie ook het filmpje over de tentoonstelling De kunst van lezen. 

179. De kunst van lezen (bijna open)

Vandaag bij het stallen van mijn fiets voor de deur van Museum Meermanno even een foto genomen van de gevel: het banier voor de tentoonstelling 'De kunst van lezen. Van William Kentridge tot Wikipedia' hangt.

Gevel van Museum Meermanno, 15 november 2017

En voor dat iemand denkt dat we voor de ondertitel de alliteratietrommel hebben opengetrokken: het eerste kunstwerk in de show is echt van Kentridge en het laatste is echt de Nederlandstalige Wikipedia, uitgeprint in dikke delen.

178. Uitnodiging De kunst van lezen

Op 17 november bent u van harte welkom bij de opening van de tentoonstelling ‘De kunst van lezen. Van William Kentridge tot Wikipedia’. Gastspreker is Mark Mieras, wetenschapsjournalist, over hoe onze hersens omgaan met lezen.

Svp aanmelden via de website van de KB.  

De tentoonstelling toont zes aspecten van lezen: bladeren, aanraken, kijken, onthouden, je concentreren en reageren. Boeiende boekproducties van nationale en internationale kunstenaars zijn voor het eerst in Nederland te zien. Van William Kentridge is dat zijn boek+film 2nd Hand Reading; de feministische activiste Mirabelle Jones toont een nieuw 3d-geprint muzikaal boek en Michael Mandiberg heeft de Nederlandse Wikipedia uitgeprint. Er zijn boeken te zien met foto’s die op warmte reageren, vertalingen van gedichten die verstoord raken door nieuwere vertalingen en teksten die door een bril aan je worden voorgelezen.

In deze tentoonstelling zonder vitrines is het de bedoeling dat u de boeken aanraakt, doorbladert en bekijkt.

De Koninklijke Bibliotheek (KB), nationale bibliotheek van Nederland, en Museum Meermanno | Huis van het boek, nodigen u van harte uit de feestelijke opening bij te wonen in de Centrale Bibliotheek in Den Haag.

Datum: vrijdag 17 november 2017
Locatie: Centrale Bibliotheek, Spui 68, Den Haag
Aanvang: 16.00 uur (inloop vanaf 15.30 uur)

Borrel in Museum Meermanno: vanaf ca. 17.30

Aanmelden via de website van de KB.