265. De Wereldbibliotheek in vele varianten

Van de populaire uitgaven van uitgeverij De Wereldbibliotheek bestaan vele varianten. De uitgeverij werd opgericht door Leo Simons in 1905 en droeg aanvankelijk de naam Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur. Simons leerde het vak in Londen en bracht het nu in de praktijk met goedkope uitgaven die voor “iedereen” geschikt waren. Een sterk staaltje socialistische volksopvoeding.  

C. en M. Scharten-Antink, De nar uit de Maremmen. III: Naar de eeuwige stad (1929)

De uitgeverij bracht boeken uit van Goethe en Dante, maar ook van Betje Wolff en Aagje Deken, Multatuli en Vondel. Daarnaast verschenen titels over specifieke onderwerpen, zoals De ontwikkeling en de oorsprong van de taal. Allemaal in hetzelfde formaat, op goedkoop papier, maar met modieus gedecoreerde omslagen en titelpagina's die herinneren aan de uitgaven van de Engelse kunstenaar William Morris.   

De KB bezit een uitgebreide collectie van De Wereldbibliotheek, mede dankzij de verzameldrift van A.W.J. Remmerswaal uit Den Haag; hij was boekbinder- en restaurator bij de KB en nogal een karakter. Hij haalde de krant door te protesteren tegen het voorgenomen huwelijk van Prinses Beatrix en Prins Claus (zie bijvoorbeeld De Volkskrant, in Delpher). Remmerswaal was amateurfotograaf en maakte ook enkele filmpjes van de Haagse binnenstad voordat die voor nieuw- en hoogbouw werd gesloopt en een filmpje uit 1961 over het transportsysteem voor aanvragen en boeken in de KB (destijds aan het Voorhout). Hij verzamelde ook ansichtkaarten.

Dante’s Louteringsberg (1913): ingenaaid in papieren omslag en gebonden in halflinnen

Uitgaven werden aan het begin van de twintigste eeuw niet meteen gebonden; dat gebeurde in verschillende partijen, als er vraag was naar een titel, bijvoorbeeld voorafgaand aan de feestdagen in december. De binder gebruikte dan vaak verschillende materialen. Twee collecties in de KB getuigen van die bandvarianten: de verzameling werken van Louis Couperus én de uitgaven van de Wereldbibliotheek. Zo’n collectie geeft een tijdsbeeld en brengt de praktijk van kleine bindpartijen in beeld.

Twee exemplaren van B.G. Escher, De gedaanteveranderingen onzer aarde (1916)

Auteursnaam en titel op voorplat:
uitgelijnd (boven) en vanuit het hart gezet (onder)

De edities verschenen in een papieren omslag, een halflinnen of een linnen band en daarbij kunnen verschillende kleuren gebruikt zijn voor het materiaal en voor de bestempeling met teksten en afbeeldingen.   

Vaak verschillen de schutbladen (afwijkende sierpapieren), de titels werden opnieuw gezet uit een andere letter of anders vormgegeven; de rug vermeldt wel of geen nummer of jaartal. Het uitgeversvignet is de ene keer groter dan de andere. Bij het ene exemplaar wordt de prijs op het omslag vermeld, bij het andere niet. En zo voort. De verschillen zijn legio. Er waren voor veel titels verschillende bindpartijen.     

Sommige bandontwerpen zijn gesigneerd door HH [Herman Hana] of P.H. Praag. 

Onlangs zijn de laatste exemplaren uit de collectie van Remmerswaal geïnventariseerd. Nadat de collectie grotendeel gecatalogiseerd was bleven circa zeven meter dubbele titels over. Die zijn de afgelopen jaren stuk voor stuk bekeken op grote en kleine verschillen in de uitvoering - en daarbij kwamen de getoonde en nog vele andere varianten te voorschijn. De collectie neemt nu meer dan vijfenveertig strekkende meter boekenplank in beslag.

Twee exemplaren van O. Jespersen, De ontwikkeling en de oorsprong van de taal (1928):
auteursnaam en titel in verschillende corpsen (kleinere en grotere letters)

Twee exemplaren van O. Jespersen, De ontwikkeling en de oorsprong van de taal (1928):
uitgeversmerk in verschillende groottes

O. Jespersen, De ontwikkeling en de oorsprong van de taal (1928):
witte schutbladen, bedrukt in oranje, en groene schutbladen, bedrukt in grijs

De afgebeelde selectie is enige tijd te zien in de vitrine bij de ingang van de leeszaal Bijzondere Collecties van de KB.

247. Wereldbibliotheek: een luxe Van Schendel en andere details

Een uitgesteld klusje had deze week mijn aandacht en leverde toch weer wat aardige zaken op. De KB kreeg ooit een collectie uitgaven van de Wereldbibliotheek ten geschenke van A.W.J. Remmerswaal. Hij verzamelde alle uitgaven, alle drukken, alle uitvoeringen en daarbinnen dan nog alle varianten aan banden. Dat zijn er veel.

Dubbele delen van De Wereldbibliotheek

Op basis van de titelbeschrijving is dat vaak niet te zien, dus om te achterhalen of een bepaalde variant al in de collectie is, moet je alle exemplaren opvragen en bekijken. 

Er stond nog een meter of drie te wachten op verwerking. Dat zijn de "dubbelen", althans, voor zover dat te beoordelen valt op grond van de beschrijvingen. De eerste plank heb ik nu behandeld. Ongeveer de helft bleek niet dubbel te zijn, maar juist nieuwe varianten te bevatten.

Niet dubbele uitgaven van De Wereldbibliotheek

De schutbladen kunnen verschillen, de rugtitels kunnen opnieuw gezet zijn (bijvoorbeeld Multatuli's Aleid uit 1908: de ene keer meten auteursnaam en titel samen 60, de andere keer 65 mm), er kan wel dan niet een punt staan in de rugtitel (Potgieters Liedekens van Bontekoe), de editie was niet in linnen gebonden, maar ingenaaid in papier, de rug vermeldt geen deeltitel of jaartal, de kleuren op de band wijken af of het monogram van de ontwerper staat er bij het ene exemplaar wel op en bij het andere ontbreekt het. En zo voort. Dit is een van de weinige collecties waarvan de bandvarianten allemaal willen verzamelen. Het geeft een tijdsbeeld en brengt de praktijk van kleine bindpartijen uitstekend in beeld.

De meeste uitgaven van de Wereldbibliotheek waren redelijk goedkoop, het papier was machinaal gemaakt, de oplagen groot en de staat van die exemplaren laat daardoor wel eens wat te wensen over. Luxe edities zijn zeldzaam.

Ik kwam er één tegen die we al in huis hadden zonder dat we dit wisten. 

Arthur van Schendel, Verhalen (1917): gewone en luxe editie

In 1917 publiceerde De Wereldbibliotheek - toen nog onder de naam Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur - een bundel Verhalen van Arthur van Schendel. De gewone uitgave heeft het standaardformaat van 18,5 x 12 cm, maar er zijn vijf exemplaren gedrukt op Hollands papier - dat vertelt G.H. 's-Gravesande in zijn bibliografie uit 1936. De bibliografie van het Literatuurmuseum (Documentatiedienst: Nederlands Letterkundig Museum: de bibliografische kaarten dateren uit 1967) vermeldt deze luxe editie niet.

De luxe uitgave is groter, het is wat de Engelsen een 'large paper copy' noemen: 20,1 x 14 cm.

Arthur van Schendel, Verhalen (1917): luxe editie

Dat Hollands papier heeft een watermerk van Van Gelder Zonen, de befaamde papierfabriek.

Het zetsel van de uitgave is verder geheel gelijk aan dat van de gewone editie, er is geen colofon met bijzonderheden in aangebracht. Wel verschilt de band. Die toont niet het door P.H. Praag ontworpen patroon; het boek is gebonden in een halflinnen band, met een etiket op de rug.

Dit exemplaar is door Van Schendel van een handgeschreven opdracht voorzien. Hij gaf het boekje aan een collega-auteur, namelijk Henriëtte Roland Holst - Van der Schalk. Veel boeken uit haar collectie zijn in 1939 beland in de verzameling van de KB.

Arthur van Schendel, Verhalen (1917): opdracht van de auteur

Van Schendel is een van die auteurs die er bij bijna al zijn uitgevers in slaagde een luxe editie van het werk te laten drukken op speciaal gekozen papier. Ook bij de Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur is hem dat dus gelukt.

Zesentwintig van die luxe uitgaven kreeg de KB in 2018 ten geschenke uit de nalatenschap van Dr. Leendert van der Hammen (1921-2016). Hij had bijna alle luxe edities verzameld.

Een rij Van Schendel-uitgaven uit de collectie van Dr Leendert van der Hammen