331. Luceberts vergeten verbeteringen en toegevoegde tekeningen

De dichter/schilder Lucebert (1924-1994) maakte vaak illustraties voor zijn eigen dichtbundels.

Maar voor zijn intieme vrienden ging hij nog wat verder. Van zijn bundel de amsterdamse school (1952) bestaan minstens zeven exemplaren met handgeschreven correcties in drie gedichten. 

Vooral het openingsgedicht ‘Lied tegen het licht bekeken’ is flink onder handen genomen met zes tekstcorrecties die de alliteraties versterken, maar ook het gevoel van eenzaamheid benadrukken. De ernst van de correcties is overigens af te lezen aan de officiële correctietekens die Lucebert gebruikte. 

Lucebert, de amsterdamse school (1952):
correcties op pagina 7
[KB: exemplaar van Bert Schierbeek]

Het vreemde is dat deze verbeteringen nooit in latere drukken zijn overgenomen. Ook eigenaardig is dat Lucebert echte fouten niet corrigeerde. De KB bezit het exemplaar uit de nalatenschap van de dichter Bert Schierbeek en dat bevat, behalve de correcties, een handgeschreven opdracht uit november 1952, de maand van verschijnen.

Lucebert, de amsterdamse school (1952):
omslag
[KB: exemplaar van Bert Schierbeek]

Lucebert, de amsterdamse school (1952)
Exemplaar met extra tekeningen
uit de nalatenschap van Simon Vinkenoog: omslag
[Stedelijk Museum, Amsterdam]

Verrassend is dat er ook opdrachtexemplaren bestaan waarin Lucebert extra illustraties aanbracht. Hij deed dat voor een beperkte groep vrienden en met name voor Simon Vinkenoog. 

Lucebert, van de afgrond en de luchtmens (1953)
[KB: exemplaar van Ethel en Rudy Kousbroek, 
met extra tekeningen van Lucebert]

De bundel van de afgrond en de luchtmens (1953) heeft alleen een omslagillustratie, maar het exemplaar uit de collectie van Rudy Kousbroek (nu in de KB) is van voren tot achteren gevuld met potloodtekeningen in zwart en blauw. Ze lijken spontaan tijdens één zitting te zijn getekend. Eigenlijk heeft Lucebert van dit exemplaar een uniek kunstenaarsboek gemaakt. 

Kousbroek zelf schreef er onbekommerd nog wat aantekeningen in, als bepaalde gedichten hem deden denken aan andere auteurs zoals Hölderlin en Yeats. In zekere zin heeft Kousbroek zijn persoonlijke exemplaar – met opdracht en extra tekeningen – nog intiemer het zijne gemaakt.

Tijdens de Beurs Bijzondere Uitgevers op zondag 27 november 2022 verschijnt over deze speciale uitgaven het boekje Vergeten verbeteringen en toegevoegde tekeningen (uitgeverij De Weideblik).

Binnenkort zijn de twee opdrachtexemplaren van Lucebert te zien in de vitrine bij de leeszaal Bijzondere Collecties in de KB. 

330. Boekenruil aan het Grote Kanaal

Aan het Grote Kanaal, dat wil zeggen, het Canal Grande in Triëst, staat het theatermuseum Carlo Schmidl, waar wij niet lang geleden binnenstapten omdat er een boekwinkeltje was. Dat bleek een groot woord voor een vitrine met boeken over de geschiedenis van de stad en enkele catalogi die voor musea waren uitgegeven. Intussen bleek het bijna de enige plek waar je de catalogus van het Winckelmann-museum kon kopen. In het Winckelmannmuseum zelf waren een Italiaanse en een Engelse versie van de museumgids aan de ketting gelegd om in te zien, maar ze waren er niet te koop. Waarom niet? Dat was niet duidelijk te krijgen. Maar hier, in het theatermuseum, konden we het boek voor een klein bedrag meenemen.

De boekhandels in deze streek hebben heel soms een Engelse afdeling. Die in Udine bijvoorbeeld, een uurtje verderop in Friuli, bezat vier Engelse boeken: de werken van Poe, The Picture of Dorian Gray van Oscar Wilde, een roman van Jane Austen en een klassieker van Stevenson. Wel is ongeveer de hele wereldliteratuur in Italiaanse vertalingen aanwezig.

Bij de kassa van het theatermuseum waren nog vijftien boekenplanken te zien in een kast met het opschrift: Bookcrossing. Libri in Movimento.

Theatermuseum Carlo Schmidl, Triëst:
Bookcrossing. Libri im Movimento, 2022

De toelichting maakt duidelijk dat dit uit het buitenland overgewaaide gebruik probeert om boeken die men om wat voor reden dan ook van de hand wil doen niet in de vuilnisbak terecht komen, maar op deze plek worden aangeboden. Maar, staat erbij, als je een boek interessant genoeg vind om mee naar huis te nemen, wordt van je verwacht dat je een ander boek, dat voor anderen interessant kan zijn, in de kast plaatst. Het moet wel in goede staat zijn. Geen verregende exemplaren, geen boeken die incompleet zijn, geen stinkende boeken, geen boeken met schimmels of insectenresten. Het Italiaanse tekstje vertelt dat laatste allemaal niet, maar houdt het simpel en zegt niet wat onder een 'goede' conditie wordt verstaan.

Theatermuseum Carlo Schmidl, Triëst:
Bookcrossing. Libri im Movimento, 2022

De planken waren geheel gevuld, zonder gaten voor nieuwe boeken, zonder veel beweging leek het; alsof er wel boeken bij kwamen maar niet werden meegenomen. Net als in de boekwinkels staan in deze overvolle kasten voornamelijk Italiaanse romans en in het Italiaans vertaalde romans, zoals die van Judith Kranz, Danielle Steele, Erskine Caldwell, Erica Jong en Joyce Carol Oates.

Alastair MacLean in het Theatermuseum Carlo Schmidl, Triëst:
Bookcrossing. Libri im Movimento, 2022

Tussen die vertaalde romans lijken ook enkele Engelstalige werken te staan, maar dat is bedrieglijk. De roman Goodbye Janette van Harold Robbins is niet een Engelstalige editie, omdat de Italiaanse uitgever Mondadori de titel onvertaald liet. Het uitgeversmerk op de rug maakt duidelijk dat dit om de Italiaanse vertaling moet gaan (uit 1981 of 1983 waarschijnlijk). De meeste romans van Robbins verschenen hier onder een vertaalde titel, maar soms klonk het Engels kennelijk te sexy om te vertalen. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de roman 79, Park Avenue. Als je dat vertaalt, verkoopt het natuurlijk niet meer. Viale del parco, 79. Daarom ook kreeg een roman van Alistair MacLean de fijne Italiaanse titel Il Golden Gate. Hier aanwezig in de uitgave van Club degli Editore uit 1977.

Dit is zo'n verzameling boeken waarin de tijd gefixeerd lijkt. 

Staan er alleen Italiaanse, Britse en Amerikaanse auteurs in deze kasten?

Harry Mulisch in het Theatermuseum Carlo Schmidl, Triëst:
Bookcrossing. Libri im Movimento, 2022

Nee. 

Tussen de populaire auteurs uit de jaren zeventig en tachtig staat een roman van Harry Mulisch, L'Attentato, verschenen bij Feltrinelli in 1986 (herdruk 1989). Recent, in 2021, verscheen trouwens een editie bij Neri Pozza in Vicenza.

Wie neemt die roman mee naar huis?

329. Satirische beeldstatistiek: Peter Alma

Door een toeval kocht ik voor de KB vorig jaar vroege én late satirische prenten van kunstenaar Peter Alma (1886-1969) - zie Wikipedia. Hij maakte ze vaak naar aanleiding van sociaal onrecht of als illustratie bij beeldstatistieken die in opdracht van bijvoorbeeld de gemeente Amsterdam werden uitgegeven.

Een voorbeeld van de eerste categorie is er een van tien die verschenen onder de duidelijke titel Kapitalistische orde (waarschijnlijk 1931), uitgegeven door de Socialistische Kunstenaarskring. Het zijn schematische voorstellingen van beroepen die ver afstaan van zijn socialistische idealen. De afbeeldingen van een minister, diplomaat, advocaat of bankier benadrukken de persoonlijke luxe waarin zij leven en de hoge salarissen die zij ontvangen. Bij de bisschop en de priester zien wij andere symbolen.

Peter Alma, 'Priester' uit Kapitalistische orde (1931) 

De priester staat groot in het midden van de voorstelling. De overige geestelijken zitten in banken, hun handen gevouwen in gebed, hun ogen gesloten. De gelaatsuitdrukkingen zijn samengevat door een kruisje dat de neus en mond symboliseert. (De ogen hoeven niet worden afgebeeld omdat ze gesloten zijn.)

De priester draagt een soutane. Zijn ogen zijn geopend, hij kijkt ons aan. Het kruisje in zijn gezicht verbeeldt zijn ogen en neus, terwijl de mond als een streepje eronder is getekend. Een religieus symbool, het kruis aan een ketting, hangt daar waar zijn eigen kruis zich onder de soutane bevindt. De priester is van het weldoorvoede type.

Vanaf 1931 maakte Alma ook beeldstatistieken (zie daarover het boek van Wim Jansen, Beeldstatistiek. Peter Alma, dat in 2014 bij De Buitenkant verscheen). Hij leerde het vak bij de aartsvader van de beeldstatistiek, Gerd Arntz.

In zulke beeldstatistieken worden hoeveelheden en veranderingen daarin weergegeven door symbolen, zoals een huishouden dat wordt verbeeld door een huisje. De laatste beeldstatistieken van Alma verschenen kort na de oorlog in 1946 in een boekje van het Bedrijf der Gemeente Waterleidingen in Amsterdam: De trouwe kraan. Het werd uitgedeeld aan de leerlingen van middelbare scholen, onder andere met de aansporing geen water verloren te laten gaan. Bekend is zijn tekening van een lekkende kraan waaruit het water een zwembad vult waarin zwemmers duiken en spartelen. Motto: 'Een kraan die lekt vult in een jaar het Zuiderbad'.

Niet satirische, pure beeldstatistiek presenteert het overzicht van watergebruik in de huishouding. Het is een vergelijking tussen 1896 en 1946 - het bedrijf bestond toen 50 jaar.

Peter Alma, beeldstatistiek in De trouwe kraan (1946)

Het huishoudelijke verbruik per persoon is weergegeven door emmers. Waren dat er in 1896 nog vier per persoon per jaar (dat is 40 liter), in 1946 was dat aantal gestegen tot 9 en een half. Het laatste is weergegeven door een kleiner emmertje.

Alma's zorgvuldigheid koppelde hij aan strijdlust en satire, zodat zijn sociale gevoel voor rechtvaardigheid zich zelfs kon uitspreken in een neutrale folder van de gemeente.

328. Van overval tot kunstenaarsboek: Beldan Sezen

Binnenkort wordt aan Beldan Sezen de Künstlerbuchpreis 2022 van de Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel uitgereikt. De KB bezit van deze kunstenares drie boeken. Op haar website is een korte biografie opgenomen waarin onder andere te lezen valt: 'She is Turkish by ethnicity, German by birth, and a resident of both the Netherlands and the U.S. – all of which allows her to observe society as an insider and outsider simultaneously'. Ze studeerde in Duisburg en Amsterdam. Haar werk neemt vaak strips als uitgangspunt, is politiek van aard en technisch uniek.

Beldan Sezen, To Keep That Bit of Physical Distance (2016) [omslag]

[© Beldan Sezen. Afgebeeld met toestemming van de kunstenares]

Een voorbeeld daarvan is To Keep That Bit of Physical Distance uit 2016. Het formaat is vrij groot - 34 cm hoog. De teksten zijn niet gedrukt, maar met de hand aangebracht door middel van een speciale afdruktechniek, maar wat als eerste opvalt is dat de pagina's witgekalkt zijn en dat onder die laag verf nog afbeeldingen zichtbaar zijn.

Beldan Sezen, To Keep That Bit of Physical Distance (2016)
[fragment van pagina 7]
[© Beldan Sezen. Afgebeeld met toestemming van de kunstenares]

In dit boek schemeren plaatjes van een Turks stripboek door en dat is geen willekeurige keuze. Het verhaal in dit boek, eigenlijk meer een relaas, een overdenking van persoonlijke reacties en politieke verantwoording, begint met een straatoverval die Sezen in Istanboel ondergaat. Op de tweede dag van haar verblijf in de stad wordt ze om een uur of negen met een pistool bedreigd. Net nadat ze schoolkinderen is gepasseerd en een steeg is ingelopen. Het is de eerste keer dat zij zoiets meemaakt.

Beldan Sezen, To Keep That Bit of Physical Distance (2016)
[fragment van pagina 5]
[© Beldan Sezen. Afgebeeld met toestemming van de kunstenares]

Achteraf voelt zij zich schuldig dat ze niet naar de politie is gegaan. Nu lopen anderen nog steeds gevaar hetzelfde te overkomen. Maar Turkije had in 2016 ander geweld te verwerken: tientallen bommen gingen er vanaf januari 2016 af. Sezen was in 2016 in januari/februari 2016, kort na de eerste aanslagen. Er waren zelfmoordaanslagen door verschillende groeperingen. Het geweld dat Sezen treft valt daarbij in het niets en werkt door in een schuldgevoel: 'I can't save the world'. 

Daarna vertelt zij dat de dader haar wilde beroven van geld, maar dat hij haar liet gaan zonder het af te pakken: 'His values, his goals. His decision.' Deze machteloosheid, het gebrek aan invloed op wat er gebeurt, blijft haar het meeste bij. Afhankelijk te zijn van bruutheid en willekeur.

De geschreven teksten worden afgewisseld met en begeleid door tekeningen in kleur. Het lijken misschien zelfportretten, maar de in groen uitgedoste figuur die op haar kop staat, yoga-oefeningen doet, alsof zij zichzelf een houding probeert te geven, verbeeldt eigenlijk de gewone Turkse soldaat die alleen maar kan toekijken, meningloos. Ook de dader komt deels in beeld: zijn uitgestrekt hand, een portret ten voeten uit met zwarte bivakmuts en blauwe schoenen - een karabijn ernaast als symbool van geweld. 

Andere afbeeldingen zijn van dagelijkse handelingen zoals geroer in een kopje koffie. Tekeningen van  koepels en minaretten worden symbolen van religieuze en politieke macht. Een van die tekeningen toont de groene figuur ingeklemd tussen de bruine muren van de stad. Het verhaal van de overval en het ongedeerd vrijkomen is uitgespreid over twee tegenoverliggende pagina's.

De ondergrond is voor alle pagina's ook een impliciet commentaar: de witgeschilderde pagina's bedekken de bedrukte pagina's van politiek-satirische cartoons die in Turkije te koop zijn, in dit geval het tijdschrift Penguen dat in 2017 werd verboden. Ze schemeren door alle teksten en afbeeldingen heen - tonend dat satirisch commentaar op de nationale politiek weliswaar verboden en bestraft kan worden, maar dat het ondergronds blijft bestaan.

Op de laatste pagina (de rectozijde van het achteromslag) verandert de kleur inkt van zwart in rood en verandert het perspectief van het persoonlijke naar het algemene.

Beldan Sezen, To Keep That Bit of Physical Distance (2016)
[fragment van pagina 15]
[© Beldan Sezen. Afgebeeld met toestemming van de kunstenares]

De straatoverval wordt symptomatisch voor de staat als geheel waar niemand veilig is voor de terreur van een bewind. Daarbij toont Sezen een cellospeler met gasmasker. 

De rode belettering is direct aangebracht, geschreven met een kroontjespen op het witgeschilderde papier. De zwarte teksten zijn voor deze oplage van veertien exemplaren zijn op een bijzondere manier afgedrukt.

Eerst tekent Beldan Sezen haar tekening op transparant papier (onion skin paper), een dunne, lichte papiersoort. Het is bevestigd aan het papieren vel dat in het boek zal komen, maar het ligt ernaast. Ze trekt de tekening over met een scherpe pen en Oost-Indische inkt. Vervolgens keert zij het vel om zodat het op het andere vel komt te liggen en dan drukt zij met haar vingers de inkt  op het papier van het boek. 

Elk exemplaar wordt uiteindelijk net iets anders vanwege de onderschildering en de druk van de vingers. Er ontstaan soms vlekken of hiaten, vandaar dat het de 'blotted line technique' wordt genoemd die ooit door Andy Warhol werd gebruikt voor zijn tekeningen van schoenen. [Zie een Youtubefilmpje van het Andy Warhol Museum.]

327. Wandelen met Richard Long

Het werk van kunstenaar Richard Long ontstaat tijdens wandelingen in de natuur. Hij verzamelt bijvoorbeeld stenen en legt die in een patroon bij elkaar. Soms doet hij dat in een museum, maar vaak ook ergens op een afgelegen locatie, in een berglandschap bijvoorbeeld. Daar kunnen weinig kijkers het kunstwerk zien. Maar het kunstwerk bestaat nog uit een ander deel: een publicatie die door middel van foto’s zijn wandelingen documenteert.

Long werd in 1945 geboren in Bristol, waar hij nog altijd werkt. Zijn eerste solotentoonstelling vond plaats in Duitsland en werd al snel gevolgd door presentaties elders. In Amsterdam hield Art & Project de eerste Nederlandse tentoonstelling van zijn werk in 1970 en in 1973 was zijn werk te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam.

Bij beide gelegenheden verscheen een fotoboek bij Art & Project. Het eerste heet From Along a Riverbank en bevat zwart-witfoto’s van bladeren. Het tweede boekje is From Around a Lake. Hierin zijn de foto’s van groene bladeren in kleur afgedrukt. Deze kunstenaarsboeken bevatten wel een titelpagina en een colofon met gegevens over de oplage en uitgever, maar geen enkele toelichting. De wandeling is samengevat in beelden.

Richard Long, From around a lake (1973) en From along a riverbank (1971) 

 

De catalogus van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum toont door Long gemaakte foto’s van de landschappen die hij heeft bewandeld en die hij heeft ‘aangepast’ door bijvoorbeeld takken bijeen te leggen. Soms heeft hij een regel tekst toegevoegd, soms niet. De in de natuur achtergelaten kunstwerken krijgen met de foto’s een langer leven. Het enige wat resteert van het ruitvormige patroon van takken op een vlakte is de foto ervan; de takken zijn allang verspreid door de wind en uitgedroogd door de zon.

De twee kunstenaarsboekjes van Richard Long zien er eenvoudig uit. Ze zijn klein, hoog en smal. Niets leidt af van de grassen en bladeren op de foto’s. Toch heeft Long over alles nagedacht. Hij bepaalde de volgorde van de foto’s, de soort papier, de kleur van de inkt en het ontwerp van de pagina’s. Wandeling en boek maken samen het kunstwerk uit, maar de boeken zijn het enige bestendige deel ervan. 

Deze boeken zijn vanaf vandaag een maand te zien in de vitrine bij de leeszaal Bijzondere Collecties in de KB Den Haag.

Vanwege het copyright kan ik hier geen afbeeldingen van de gefotografeerde bladeren en grassen tonen, zie daarvoor enkele afbeeldingen op de site van het Stedelijk Museum Amsterdam, het MOMA en EdcatBeta.

Zie: Website van het Stedelijk Museum.

Zie: Website van MOMA.

Zie: Website van EdcatBeta.

326. Nieuwe publicatie: een epiloog bij Komrij

Op 5 juli - de tiende sterfdag van Gerrit Komrij - verscheen bij Stichting Desiderata een heruitgave van een toespraak van Gerrit Komrij, De crisis in de bibliofilie, die hij had uitgesproken in november 2010 bij de opening van de tentoonstelling Het ideale boek. Twee maanden nadat hij de tekst had uitgesproken in Theater Diligentia in Den Haag verschenen 250 exemplaren. Het boekje was al lang niet meer leverbaar, vandaar de heruitgave.

Gerrit Komrij, De crisis in de bibliofilie (2022)
[fragment van titelpagina]

Voor deze uitgave schreef ik een 'epiloog', waarin ik twee toespraken over bibliofilie vergelijk, herinneringen ophaal aan de opening, een rondgang maak langs de verschillende bibliofiele uitgevers die Komrij bediende met teksten en kijk in hoeverre de crisis door Komrij persoonlijk gevoeld werd.

Deze nieuwe editie is verkrijgbaar bij Stichting Desiderata in Tilburg [lees verder op de website van Stichting Desiderata].

Gerrit Komrij, De crisis in de bibliofilie (2022)
[omslag met portret van Gerrit Komrij door Ivo van Leeuwen]

325. Een gouden boekenverzameling bij Mariëngof

Tegen mijn gewoonte in lees ik momenteel enkele boeken door elkaar, nu eens iets in een boek over 'de hand', dan weer een stukje in een boek over het verzamelen van boeken en gisteravond las ik een pagina of zes in Mijn eeuw, mijn vrienden en vriendinnen van Anatoli Mariëngof, vertaald door Robbert-Jan Henkes (Privé-domein). 

Georgi Jakoelov, portret van Anatoli  Mariëngof

Daarin staat een buitengewoon verhaal in over het verzamelen van boeken dat van de bibliofiele verzamelaar doorgaat op de lezer-verzamelaar en dan uitkomt bij de protser, de verzamelaar van gouden ruggen.

     'Serjozja,' vraag ik, 'hebt u Tolstojs Opstanding gelezen?'

     En ik pak het boek van de plank. Pas onlangs heb ik het in zacht bruin leer gebonden van een oude boekbinder teruggekregen. Die boekbinder is beroemd in heel het gouvernement Penza, dat op zijn beurt beroemd is om zijn adelsnesten. Die zich op hun beurt beroemen op hun bibliotheken met prachtig gebonden boeken.

     Mijn vader had ook een zwak voor goede bandjes... om goede boeken. Hij kocht er in zijn leven nogal wat bij elkaar, maar niet voor in de kast of achter glas, ter versiering van zijn werkkamer, maar om te lezen.

     Vader vertelde graag van zijn neef, een beursspeculant, die plotseling rijk was geworden.

     'Toen Leo miljonair geworden was, kocht hij een huis aan de Stenen Eilandprospekt en begon zijn nieuwe appartement protserig in te richten. In de werkkamer moest vanzelfsprekend een solide bibliotheek komen. Ik was toen voor zaken juist in Petersburg. Opeens dook Leo in mijn hotelkamer op: "Help mij uit de brand, vriend! Ik moet dringend een kleine duizend mooie boeken aanschaffen! Stel alsjeblieft een lijst voor me op." Dat deed ik, met bovenaan het zesentachtigdelige Encyclopedisch woordenboek van Brockhaus en Efron. Voor ik weer vertrok ging ik Leo gedag zeggen. Van de voordeur nam hij me in triomf rechtstreeks, zonder me zelfs mijn jas te laten uitdoen, mee naar zijn werkkamer. O schrik!.. De gouden ruggen van Brockhaus en Efron waren onze kersverse miljonair kennelijk zo goed bevallen dat hij het hele Encyclopedisch woordenboek meteen maar vier keer had gekocht. De lange wand van zijn enorme werkkamer schitterde van het goud. De miljonair was verrukt.'

(pp. 43-44)

Enkele delen van een protserige editie van
Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона;
Entsiklopeditsjeski slovar Brokgaoeza i Jefrona

Je leest wel vaker dat iemand alle exemplaren van een bepaald boek probeert te kopen - Johan Polak schijnt nogal wat exemplaren te hebben verzameld van Leopolds Cheops - maar dat iemand een naslagwerk in veelvoud aankoopt om een wand te decoreren is toch zeldzaam. Er zijn genoeg verschillende naslagwerken om ellenlange planken mee te vullen.