105. Een bliksemontmoeting met Leonardo DiCaprio

Terwijl in The Grolier Club de tentoonstelling Artists & Others (kunstenaarsboeken uit de Collectie Koopman) werd ingericht, moest onze KB-medewerker Imke Neels elders in New York een handschrift in een vitrine leggen: het levensverhaal van Constantijn Huygens.

Hij refereert daarin aan de schilderijen van een coming man, namelijk de schilder Rembrandt van Rijn.

Rembrandt, 'Judas returning the 30 pieces of silver'

Het schilderij was niet eerder zo te zien. Schetsen, etsen van bijbelse scenes, en andere taferelen begeleidden het schilderij dat zich nog steeds in een Engelse 'private collection' bevindt en nu voor het eerst de reis naar Amerika maakte.

KB-handschrift met het levensverhaal van Huygens

Het KB-handschrift is een vroege getuigenis van het werk van Rembrandt en noemt dit schilderij expliciet. Het ligt in een kleine vitrine bij de ingang van de zaal. Terwijl mijn collega werkte aan de steunen voor het handschrift, werd haar gezegd dat een VIP even een kijkje kwam nemen. De bruikleenvoorwaarden van de KB zijn echter streng, en zo lang de vitrines open zijn, mogen er geen buitenstaanders bij. Er werd even heen en weer gepraat. De VIP zou toch echt nú de zaal binnen komen; mijn collega moest dan toch weten wie het was; dat konden ze zo niet zeggen, maar uiteindelijk kreeg ze te horen dat het de filmster Leonardo DiCaprio was.

Kort daarna, stapte hij de zaal binnen - de deur was schuin achter haar - stiefelde af op het schilderij, keek er een tijdje naar en liep toen zonder een blik op haar te slaan weer terug de zaal uit, vlak langs haar.

De weg van Leonardo DiCaprio langs Huygens naar Rembrandt

De zaal is maar enkele meters diep en de weg die DiCaprio aflegde van en naar het schilderij liep vlak langs het door hem totaal genegeerde handschrift - én mijn collega Imke, die toch maar enkele minuten in één ruimte heeft doorgebracht met een 'celebrity'.

De weg van Leonardo DiCaprio langs Huygens naar Rembrandt

[Foto's: Ton Leenhouts]

104. Artists' Book Round Table: Books Crossing Borders 1: The Changing Identity of the Artist's Book

In de vroege avond van 2 juni - vorige week donderdag - vond de eerste van twee discussies plaats die rond de Koopman-tentoonstelling in New York zijn georganiseerd. In de Grolier Club - waar de tentoonstelling Artists & Others. The Imaginative French Book in the 21st Century nu te zien is tot eind juli - kwamen ruim 70 geïnteresseerden af op deze Round Table.

The Grolier Club, 2 juni 2016: Books Crossing Borders 1

De titel was Books Crossing Borders 1: The Changing Identity of the Artist's Book. Het gesprek werd geleid door Ruth Rogers, curator van Wellesley College. Zij geeft colleges over handschriften en gedrukte werken, vooral in verband met de relatie tussen tekst en beeld en met name bij moderne kunstenaarsboeken. De Clapp Library waaraan zij is verbonden beheert meer dan 40,000 objecten. Ruth Rogers was de samensteller van de recente tentoonstelling in Lesley University College of Art and Design (maart-april 2016): Reading with the Senses. De catalogus is een aanrader. 

Panel van links naar rechts: Matthew Tyson, Shirley Sharoff, Didier Mutel, Pierre Walusinski en Ruth Rogers

Van alle leden van het panel waren boeken in de tentoonstelling vertegenwoordigd. De Amerikaanse kunstenares Shirley Sharoff, die in de jaren zestig verhuisde naar Parijs en tegenwoordig in Montreuil (ten oosten van Parijs) woont, maakte een reeks kunstenaarsboeken. Aanvankelijk werkte zij met de drukker François Da Ros samen (tot die besloot alleen nog zijn eigen boeken te maken). Sinds 2000 werkte zij met verschillende drukkers. Drie boeken staan in deze tentoonstelling. Het meest spectaculair is een selectie van teksten (met etsen van Sharoff) uit Virginia Woolfs The Waves. Andere boeken gaan over thema's als afval en het stadsleven.

Didier Mutel werd opgeleid aan de École Estienne en in de Imprimerie nationale (de landsdrukkerij) in Parijs. He leerde er uiteenlopende 'crafts', zoals boekbinden, etsen, grafische vormgeving, typografie. Zijn projecten zijn vaak omvangrijk, zoals de 26 delen in 37 banden van The Outside Project. In de tentoonstelling konden er maar drie van die serie geplaatst worden - omdat we ook enkele andere boeken wilden tonen - maar in het gelijknamige boek staan er veel meer (in woord en beeld).

Pierre Walusinski werd ook opgeleid aan de École Estienne, maar koos een ander pad en nam de boekhandel Librairie Nicaise over. Zijn meest gecompliceerde project is een uitgave naar aanleiding van brieven van soldaten uit de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog: L'Encre des Tranchées (2001). Na afloop van de ronde tafel kon hij meteen een exemplaar van dat boek verkopen, zo enthousiast waren sommige bezoekers geworden.

Matthew Tyson - de laatste deelnemer aan de discussie - werd geboren in Londen, volgde een opleiding aan St Martin’s School of Art en aan de University of London. Hij verhuisde naar het zuiden van Frankrijk waar hij nu werkt als kunstenaar, galeriehouder en drukker voor andere kunstenaars. Zijn boeken bevatten bijna geen woorden. Er staat één boek in de tentoonstelling en daarin staan alleen cijfers en abstracte vormen. Bij nadere bestudering blijkt dit een moderne muziekcompositie te zijn.

De discussie begon met een verkenning van de terminologie. Kon het de kunstenaars iets schelen hoe hun boeken werden benoemd? Absoluut niet, het kon ze niets schelen. Wat wel naar voren kwam - en goed aansloot op het thema van de tentoonstelling - was dat zij er steeds de nadruk op wilden leggen dat het hedendaagse boeken waren, waarin het leven van nu naar voren kwam. De thema's van de tentoonstelling - zoals globalisme, politiek, craft - waren precies daarom gekozen: om te laten zien hoe moderne kunstthema's ook in deze nieuwe boeken spelen, hoe modern, kortom, deze nieuwe boeken zijn.

Kunstenaars in Frankrijk merken wel een afnemende belangstelling voor hun boeken; ook de handel is ernstig geslonken. Pierre Walusinski was dan ook overwegend pessimistisch, Matthew Tyson zag het als een realiteit; Shirley Sharoff kon het niet veel schelen omdat haar oplagen klein zijn en haar kosten gering, terwijl Didier Mutel optimistisch bleef; zijn werk werd toch altijd al meer in Amerika dan Frankrijk gewaardeerd.

Na afloop was er gelegenheid persoonlijk met de kunstenaars te spreken en dat beviel zo goed dat de levendige bijeenkomst meer dan een uur uitliep. Ze lieten ook allemaal enkele boeken zien. Bij deze demonstraties waren nog twee andere kunstenaars betrokken die toevallig in New York waren dezer dagen: François Righi en Michel Mousseau. Van beide kunstenaars waren boeken te zien in de tentoonstelling Artists & Others.

[Enkele fotografische impressies volgen - foto's: Ton Leenhouts].

Shirley Sharoff (links) in gesprek

François Righi (links) in gesprek met Michael Thompson (Carfax Club, Chicago) en Ruth Rogers 

Pierre Walusinksi in gesprek

Een videoverslag van de round table is te vinden op de website van The Grolier Club.

103. Koopman-tentoonstelling besproken in New York

Een dag na de opening van de tentoonstelling Artists & Others. The Imaginative French Book in the 21st Century (Grolier Club, New York) werd ik geacht voor de leden van deze bibliofiele club - de oudste in zijn soort in Amerika - iets te vertellen over de opzet en focus van de tentoonstelling.

Directeur Eric Holzenburg sprak enkele introducerende woorden en na mijn praatje leidde Irene Ticenor het vragenrondje. Vragen als: hoe selecteer je werken voor deze verzameling? verzamel je ook e-kunstenaarsboeken? hoe verhoudt de Collectie Koopman zich tot de collectie van de nationale bibliotheek van Frankrijk?

De spreker legt iets uit

Links: Irene Tichenor

Eric Holzenberg

Tijdens de borrel na afloop werden nog meer vragen gesteld, opmerkingen gemaakt, boeken bekeken, contacten gelegd, boeken verkocht.

Poster bij de ingang van de Grolier Club

Vitrines over het thema 'Craft'

Vitrine over 'Fluidity of traditions'

Op verschillende sites is aandacht gekomen voor de tentoonstelling, zie bijvoorbeeld het online tijdschrift DART: Design Arts Daily.

102. Koopman-tentoonstelling geopend in New York

Om een blog te publiceren heb je een wachtwoord nodig en dat was ik - op reis, onderweg, in een gehuurd appartement in New York - even kwijt, maar ik vond het terug in de prullenmand van mijn laptop en kan nu eindelijk berichten over de gebeurtenissen van vorige week toen de Collectie Koopman in een tentoonstelling werd gepresenteerd in New York.

Om daar binnen te komen heeft u geen wachtwoord nodig, al is de ingang door een verbouwing next door wat lastig te vinden. Sinds 1 juni is in de Grolier Club in de 60ste straat in New York de tentoonstelling Artists & Others. The Imaginative French Book in the 21st Century te zien.

Op de dag van de opening waren mijn collega's Imke Neels en Madeleine van den Berg nog aan het werk aan de laatste zaken van de inrichting: een tafel met boeken die men in handen kan nemen, doorbladeren, bestuderen en lezen.

Imke Neels & Madeleine van den Berg werken aan Artists & Others

De opening in de Grolier Club werd druk bezocht. Een volle zaal kon zien hoe visueel de tentoonstelling van moderne, internationale boekkunst geworden is - en hoe ruim de term "French" voor de Collectie Koopman wordt geïnterpreteerd. Er zijn Duitse, Russische en Marokkaanse kunstenaars vertegenwoordigd; Amerikaanse en Nederlandse auteurs - en nog veel meer nationaliteiten zijn bij de uitgevers, drukkers, kunstenaars en auteurs die samenwerken met collega's in Frankrijk of die Franse teksten als uitgangspunt nemen.

Hieronder enkele impressies van de opening.

Drukker en kunstenaar François Da Ros en Martine Rassineux bij 'hun' vitrine

De blogger als spreker

Zie ook blog 103 over latere evenementen.

101. Een trompe-l'oeil boekomslag

Uit een antiquarische online lijst van enige tijd geleden - ik dacht van Fokas Holthuis en Paul Snijders, maar het is van het net gehaald - zag ik een afbeelding van een bijzonder boekomslag uit de negentiende eeuw. In de KB-collectie hebben we een, gelukkig niet herbonden, exemplaar in die oorspronkelijke papieren band. Het gaat om een religieus werkje, Dr. F. Theremin's, Avondstonden. In 't Nederduitsch uitgegeven door W.R. van Hoëvell, Candidaat tot den H. Dienst bij 't Provinciaal Kerkbestuur van Vriesland.

Dr. F. Theremin's, Avondstonden (1836)

Het boekje werd uitgegeven in Groningen door Boek- en Steendrukker J. Oomkens in 1836. Een advertentie verscheen in de Gorninger Courant op 7 juni 1836. Tot einde 1839 verschenen advertenties voor deze uitgave van de Berlijnse predikant Franz Theremin (1780-1846). De oorspronkelijke editie, Abendstunden, verscheen tussen 1833 en 1839 in drie delen.

Groninger Courant, 7 juni 1836

De vertaler was W.R. van Hoëvell (1812-1879) en het was een van de vroegste publicaties van deze student theologie in Groningen die later naar Nederlands-Indië ging en er verantwoordelijk werd voor het beheer van de kerkelijke belangen. Hij verzette zich tegen de slavenhandel en stond in contact met Multatuli. Over diens Max Havelaar zou hij zeggen dat het zo'n mooi boek was dat een 'rilling' door het hele land had doen gaan.

Niet alle teksten in het boekje werden door hem vertaald; in het voorwoord liet hij weten dat de vertaling van 'Het ontwaken' en die van 'Over de geestelijke welsprekendheid' van twee andere vertalers waren en eerder in tijdschriften waren verschenen. Dat was bijna 20% van het boekje.

Dr. F. Theremin's, Avondstonden (1836, pagina 47)

Het is een keurig negentiende-eeuws boekje, met een titelpagina die zes verschillende soorten en corpsen letters demonstreert waarover drukker Jan Oomkens (1779-1844) kon beschikken.

Dr. F. Theremin's, Avondstonden (1836, titelpagina)

Het KB-exemplaar bevat een opdrachtje van de vertaler: 'Aan mijnen vriend J. de Wal van Hoëvell'. De Wal was een van zijn studievrienden die bij zijn vertrek naar Indië een gedicht voor hem schreef.

Dr. F. Theremin's, Avondstonden (1836, opdracht)

Kortom, een bijzonder exemplaar van een vroeg boekje van een bijzondere man, maar de bijzonderheid van het omslag staat daar los van.

De in zwart gedrukte en omkaderde titel op het omslag is een trompe-l'oeil van een afbladderend affiche, dat rechtsboven en rechtsonder nog is vastgepind - een klein ornamentje duidt dat aan.

Dr. F. Theremin's, Avondstonden (1836, omslag, details)

Linksonder begint het papier om te krullen en aan de bovenzijde links is dat al verder gevorderd. De bovenzijde is bovendien zodanig ver omgekruld dat op de zogenaamde achterzijde van dat imaginaire vel te lezen staat:

'Ter Boek- en Steendrukkerij J. Oomkens' - door het 'omkrullen' zijn niet alle letters meer in hun geheel zichtbaar.

Dr. F. Theremin's, Avondstonden (1836, omslag, detail)

Dit omslag heeft in zijn speelsheid niets te maken met de inhoud van het prekerige boekje - 'een dood is ons bestaan op aarde' is de meest opgewekte grondgedachte van Theremin. Maar de speelsheid adverteert wel de vaardigheden van de drukkerij die met een combinatie van lithodruk en typografie een boekje maakte dat tussen andere theologische traktaten in een boekhandel direct zou opvallen.

De andere vroege publicaties van Van Hoëvell, zoals Harp en psalter (1837) en Anacreontische zangen (1832) hebben op het omslag een standaard decoratierand of een eenvoudig kader.

[Over de drukkerij schreef Abe Kuipers in het documentaire boek A. van der Veen Oomkens, een Groninger lettergieterij in de negentiende eeuw (1987).]

100. Bevrijdingsdag: ex-libris Anne en Margot Frank

Op 5 mei werd in New York bij Swann een exemplaar van een onbelangrijke editie van de sprookjes van Grimm verkocht: Aus Grimms Märchen. Het was een uitgave van Carl Konegen in Wenen, 1925. Maar dit exemplaar was heel bijzonder door zijn unieke herkomst. Het kwam uit de bibliotheek van Anne en Margot Frank.

Aus Grimms Märchen (1925) met de namen van Anne en Margot Frank

Volgens het veilinghuis Swann was het exemplaar achtergelaten op het Merwedeplein voordat het gezin onderdook, waarna het via een antiquariaat werd verkocht. De kinderen van de koper herkenden de namen later en schreven Otto Frank erover aan. Bij het boek zit correspondentie tussen de familie en de vader van Anne Frank. De vondst werd destijds gemeld in verschillende kranten, de Anne Frank Stichting leende het een tijd voor onderzoek en suggereerde dat het boek als geschenk welkom was.

Dat is er niet van gekomen. Het werd op bevrijdingsdag, 5 mei, dit jaar in New York geveild met een schatting van $20.000-$30.000. De nieuwe eigenaar betaalde er $62.500 voor. Dat was niet de Anne Frank Stichting, maar het Museum of World War II bij Boston.

Margot Frank zette in het boek enkele ex-librisstempeltjes.

Aus Grimms Märchen (1925) met stempeltjes van Margot Frank

99. Artists & Others

Het ding is af, schreef Gorter toen hij de laatste regels van zijn gedicht Mei had neergepend. Het is nu mei en ons ding is ook af.

Een stapel Artists & Others in uitgeversdoos

Gisteren arriveerde de eerste dozen met exemplaren van het boek Artists & Others. The Imaginative French Book in the 21st Century. Het is gemaakt bij gelegenheid van de gelijknamige tentoonstelling in de Grolier Club in New York die eind mei opent. Dan zijn daar meer dan 70 boeken uit de Collectie Koopman te zien. Allemaal gepubliceerd vanaf de laatste eeuwwisseling.

De tentoonstelling toont aan de hand van zes thema's, zoals 'globalism', 'craft', 'bodily integrity', en 'fluidity of traditions' hoe thema's uit de moderne kunst zich manifesteren in moderne kunstenaarsboeken en grafisch ontwerp. Een van de aardige eigenschappen van die moderne lichting boeken is dat de twintigste-eeuwse grenzen tussen private press, graphic design, livre d'artiste en artist's book worden gelaten voor wat ze zijn: genres uit het verleden.

In het boek worden meer dan 200 boeken belicht en afgebeeld met foto's door mijn collega Jos Uljee, in de vormgeving van Huug Schipper|Studio Tint. De tekst werd geredigeerd door Clemens de Wolf en vertaald door Diane Butterman. Sponsor is de Stichting Fonds Anny Antoine/Louis Koopman. Uitgever: Vantilt.

Hieronder volgt de uitnodiging voor de verschillende evenementen in New York, eind mei, begin juni en eind juli. De tentoonstelling is te zien van 1 juni tot einde juli.