327. Wandelen met Richard Long

Het werk van kunstenaar Richard Long ontstaat tijdens wandelingen in de natuur. Hij verzamelt bijvoorbeeld stenen en legt die in een patroon bij elkaar. Soms doet hij dat in een museum, maar vaak ook ergens op een afgelegen locatie, in een berglandschap bijvoorbeeld. Daar kunnen weinig kijkers het kunstwerk zien. Maar het kunstwerk bestaat nog uit een ander deel: een publicatie die door middel van foto’s zijn wandelingen documenteert.

Long werd in 1945 geboren in Bristol, waar hij nog altijd werkt. Zijn eerste solotentoonstelling vond plaats in Duitsland en werd al snel gevolgd door presentaties elders. In Amsterdam hield Art & Project de eerste Nederlandse tentoonstelling van zijn werk in 1970 en in 1973 was zijn werk te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam.

Bij beide gelegenheden verscheen een fotoboek bij Art & Project. Het eerste heet From Along a Riverbank en bevat zwart-witfoto’s van bladeren. Het tweede boekje is From Around a Lake. Hierin zijn de foto’s van groene bladeren in kleur afgedrukt. Deze kunstenaarsboeken bevatten wel een titelpagina en een colofon met gegevens over de oplage en uitgever, maar geen enkele toelichting. De wandeling is samengevat in beelden.

Richard Long, From around a lake (1973) en From along a riverbank (1971) 

 

De catalogus van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum toont door Long gemaakte foto’s van de landschappen die hij heeft bewandeld en die hij heeft ‘aangepast’ door bijvoorbeeld takken bijeen te leggen. Soms heeft hij een regel tekst toegevoegd, soms niet. De in de natuur achtergelaten kunstwerken krijgen met de foto’s een langer leven. Het enige wat resteert van het ruitvormige patroon van takken op een vlakte is de foto ervan; de takken zijn allang verspreid door de wind en uitgedroogd door de zon.

De twee kunstenaarsboekjes van Richard Long zien er eenvoudig uit. Ze zijn klein, hoog en smal. Niets leidt af van de grassen en bladeren op de foto’s. Toch heeft Long over alles nagedacht. Hij bepaalde de volgorde van de foto’s, de soort papier, de kleur van de inkt en het ontwerp van de pagina’s. Wandeling en boek maken samen het kunstwerk uit, maar de boeken zijn het enige bestendige deel ervan. 

Deze boeken zijn vanaf vandaag een maand te zien in de vitrine bij de leeszaal Bijzondere Collecties in de KB Den Haag.

Vanwege het copyright kan ik hier geen afbeeldingen van de gefotografeerde bladeren en grassen tonen, zie daarvoor enkele afbeeldingen op de site van het Stedelijk Museum Amsterdam, het MOMA en EdcatBeta.

Zie: Website van het Stedelijk Museum.

Zie: Website van MOMA.

Zie: Website van EdcatBeta.

326. Nieuwe publicatie: een epiloog bij Komrij

Op 5 juli - de tiende sterfdag van Gerrit Komrij - verscheen bij Stichting Desiderata een heruitgave van een toespraak van Gerrit Komrij, De crisis in de bibliofilie, die hij had uitgesproken in november 2010 bij de opening van de tentoonstelling Het ideale boek. Twee maanden nadat hij de tekst had uitgesproken in Theater Diligentia in Den Haag verschenen 250 exemplaren. Het boekje was al lang niet meer leverbaar, vandaar de heruitgave.

Gerrit Komrij, De crisis in de bibliofilie (2022)
[fragment van titelpagina]

Voor deze uitgave schreef ik een 'epiloog', waarin ik twee toespraken over bibliofilie vergelijk, herinneringen ophaal aan de opening, een rondgang maak langs de verschillende bibliofiele uitgevers die Komrij bediende met teksten en kijk in hoeverre de crisis door Komrij persoonlijk gevoeld werd.

Deze nieuwe editie is verkrijgbaar bij Stichting Desiderata in Tilburg [lees verder op de website van Stichting Desiderata].

Gerrit Komrij, De crisis in de bibliofilie (2022)
[omslag met portret van Gerrit Komrij door Ivo van Leeuwen]

325. Een gouden boekenverzameling bij Mariëngof

Tegen mijn gewoonte in lees ik momenteel enkele boeken door elkaar, nu eens iets in een boek over 'de hand', dan weer een stukje in een boek over het verzamelen van boeken en gisteravond las ik een pagina of zes in Mijn eeuw, mijn vrienden en vriendinnen van Anatoli Mariëngof, vertaald door Robbert-Jan Henkes (Privé-domein). 

Georgi Jakoelov, portret van Anatoli  Mariëngof

Daarin staat een buitengewoon verhaal in over het verzamelen van boeken dat van de bibliofiele verzamelaar doorgaat op de lezer-verzamelaar en dan uitkomt bij de protser, de verzamelaar van gouden ruggen.

     'Serjozja,' vraag ik, 'hebt u Tolstojs Opstanding gelezen?'

     En ik pak het boek van de plank. Pas onlangs heb ik het in zacht bruin leer gebonden van een oude boekbinder teruggekregen. Die boekbinder is beroemd in heel het gouvernement Penza, dat op zijn beurt beroemd is om zijn adelsnesten. Die zich op hun beurt beroemen op hun bibliotheken met prachtig gebonden boeken.

     Mijn vader had ook een zwak voor goede bandjes... om goede boeken. Hij kocht er in zijn leven nogal wat bij elkaar, maar niet voor in de kast of achter glas, ter versiering van zijn werkkamer, maar om te lezen.

     Vader vertelde graag van zijn neef, een beursspeculant, die plotseling rijk was geworden.

     'Toen Leo miljonair geworden was, kocht hij een huis aan de Stenen Eilandprospekt en begon zijn nieuwe appartement protserig in te richten. In de werkkamer moest vanzelfsprekend een solide bibliotheek komen. Ik was toen voor zaken juist in Petersburg. Opeens dook Leo in mijn hotelkamer op: "Help mij uit de brand, vriend! Ik moet dringend een kleine duizend mooie boeken aanschaffen! Stel alsjeblieft een lijst voor me op." Dat deed ik, met bovenaan het zesentachtigdelige Encyclopedisch woordenboek van Brockhaus en Efron. Voor ik weer vertrok ging ik Leo gedag zeggen. Van de voordeur nam hij me in triomf rechtstreeks, zonder me zelfs mijn jas te laten uitdoen, mee naar zijn werkkamer. O schrik!.. De gouden ruggen van Brockhaus en Efron waren onze kersverse miljonair kennelijk zo goed bevallen dat hij het hele Encyclopedisch woordenboek meteen maar vier keer had gekocht. De lange wand van zijn enorme werkkamer schitterde van het goud. De miljonair was verrukt.'

(pp. 43-44)

Enkele delen van een protserige editie van
Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона;
Entsiklopeditsjeski slovar Brokgaoeza i Jefrona

Je leest wel vaker dat iemand alle exemplaren van een bepaald boek probeert te kopen - Johan Polak schijnt nogal wat exemplaren te hebben verzameld van Leopolds Cheops - maar dat iemand een naslagwerk in veelvoud aankoopt om een wand te decoreren is toch zeldzaam. Er zijn genoeg verschillende naslagwerken om ellenlange planken mee te vullen.

324. Boekencollage in Voorlinden: Harald Vlugt

Vorige week, bij een bezoek aan Museum Voorlinden, zag ik een kunstwerk dat met boeken is gemaakt. Daar heeft het museum een speciale verzameling van aangelegd over de jaren - zie eerdere blogs. Dit keer was het een portret gemaakt door Harald Vlugt (geboren 1957). 

Harald Vlugt, 'Shadow of Your Smile' (1996)
Collectie Museum Voorlinden
[© Harald Vlugt, afgebeeld met toestemming van de kunstenaar]

Van een afstand is een vaag portret herkenbaar. Het werk dat bijna twee bij twee meter meet, is getiteld: 'Shadow of Your Smile' - het stamt uit 1996.

Zodra je dichterbij komt zie je dat het is opgebouwd uit kleine elementen, ongeveer zoals een televisiebeeld is opgebouwd uit pixels.

Voor het portret heeft de kunstenaar pocketboeken aan stukken gesneden en die binnen de lijst gerangschikt. Het portret kon ontstaan dankzij de verschillende kleuren papier - nu eens bruin, dan weer wit en alles daartussen. Maar ook doordat bij het snijden gedrukte teksten werden doorgeknipt, waardoor het zwart van de inkt nu zichtbaar is. Bovendien waren van sommige boeken de snedes door de boekbinderij gekleurd. Er bevindt zich een klein rood boekje in de rechter benedenhoek van het portret. Ook waren niet alle pockets even dik en variëren de 'blokjes' in dikte. Met die verschillende elementen kon Vlugt kleuren en schaduwen aanbrengen voor zijn portret.

Harald Vlugt, 'Shadow of Your Smile' (1996): detail
Collectie Museum Voorlinden
[© Harald Vlugt, afgebeeld met toestemming van de kunstenaar]

Harald Vlugt, 'Shadow of Your Smile' (1996): detail
Collectie Museum Voorlinden
[© Harald Vlugt, afgebeeld met toestemming van de kunstenaar]

Het boek is in dit werk de functie van tekstdrager kwijtgeraakt. De inhoud is onleesbaar geworden; het boek als geheel bestaat niet meer, het is verknipt, opgedeeld, verspreid geraakt. Alleen is de basis van het boek, met inkt en kleur, overgebleven om een nieuw geheel te vormen: een portret.

Pocketboeken waren eigenlijk niet bedoeld om bewaard te worden. Ook niet per se om te worden weggegooid na lezing, maar ze werden vooral gemaakt om goedkoop te zijn en door iedereen gekocht te kunnen worden en om overal, bijvoorbeeld in de trein, gelezen te kunnen worden. Er zijn miljarden pocketboeken na lezing verdwenen, versnipperd, verregend.

Niet al die boekjes werden gedrukt op papier dat de eeuwigheid kan halen en dan is een tweede gebruik, zoals hier in een kunstwerk enerzijds een teken van tijdelijke redding, maar anderzijds bepalen de bouwstenen van het kunstwerk ook de tijdelijkheid van het kunstwerk: door de verzuring van het papier zal het misschien slechts een eeuw blijven bestaan en wat gebeurt er dan? Het papier wordt bros, donkerbruin, er vallen misschien gaten in en het geheel kan in elkaar storten als een kaartenhuis. Zo vertellen de boekjes alsnog een verhaal: een voorspelling.

De 'Smile' van het portret zal vager worden en die is al 'a Shadow of a Smile'.

Harald Vlugt,
'Geschiedenis des Vaderlands'
(1994)
[© Harald Vlugt, afgebeeld met toestemming van de kunstenaar]

Harald Vlugt maakt sculpturen, collages, grafiek en illustraties (kijk daarvoor op zijn website: Harald Vlugt). Hij heeft vaker boeken genomen als uitgangspunt voor zijn werk. Een sculptuur uit 1994 heeft als basis de ruggen van oude boekbanden genomen en de inhoud bestaat uit papiersnippers. 'Geschiedenis des Vaderlands' is de titel. Een ironische verwijzing naar de tijdelijke aard van elke geschiedschrijving.

323. Corona en boekkunstenaars (7): Ton Martens

Veel kunstenaars en drukkers sturen hun werk niet meteen naar de KB, maar sparen enkele uitgaven op om gezamenlijk op te sturen of langs te brengen. Ton Martens woont vlakbij de KB en komt ze meestal aanreiken met het bijkomend voordeel van een korte uitleg. Tijdens de COVID-periode van de afgelopen jaren waren zulke bezoekjes minder frequent. Onlangs bracht hij weer een partijtje boeken en daarbij was een klein boekje in kleine oplage gemaakt voor de eerste verjaardag van zijn kleinzoon Manne. De techniek daarvan is zo curieus dat ik het graag even toon.

Het Boekje voor Manne Martens-Visser telt 34 pagina's (omslag meegerekend), geplakt op dik karton met afgrond hoeken, zoals vaak bij boeken voor jonge kinderen. Het lijken linosneden te zijn, maar dat zijn het niet. De drukvorm waarmee de illustraties zijn overgebracht op papier is namelijk isoleermateriaal, in dit geval dunne polystyreen-platen. De afbeelding wordt er in spiegelbeeld in aangebracht, maar niet gesneden, zoals bij lino- of houtsneden, maar met de soldeerbout waarvan de hitte het polystyreen ogenblikkelijk laat wegslinken. Zo 'tekende' Ton Martens bijvoorbeeld een douche met de soldeerbout.

Ton Martens 'tekent' een douche met de isoleerbout

Teksten werden ook in spiegelbeeld 'getekend', maar niet in alle gevallen. Twee pagina's achterin, met het colofon, zijn juist in spiegelbeeld afgedrukt, als een soort geheimschrift.

Twee platen voor de titelpagina's van
Ton Martens, Boekje voor Manne Martens-Visser (2020)

Ton Martens,
Boekje voor Manne Martens-Visser (2020):
omslag

Behalve deze drukplaten gebruikte Martens sjablonen om gedeelten van een prent in andere kleuren te kunnen drukken. Hoewel de prentjes er eenvoudig uitzien en aansluiten op de belevingswereld van het jonge kind, zijn er voor bijna alle pagina's meerdere drukgangen nodig geweest. Op YouTube heeft Martens een korte film over de werkwijze geplaatst: 'The making of' Boekje voor Manne.

Ton Martens,
Boekje voor Manne Martens-Visser (2020):
douche en boom

Het colofon achterin (in spiegelbeeld) vermeldt dat de oplage tien exemplaren is en dat het gedrukt is in de wijk Clingendael in Den Haag tijdens de Coronacrisis'. Zie YouTube 'The making of' Boekje voor Manne.

Ton Martens,
Boekje voor Manne Martens-Visser (2020):
colofon

[Beelden overgenomen met toestemming van Ton Martens, 2022].

322. Corona en boekkunstenaars (6): Willem Winters

Wat is nog een boek en wat is geen boek meer? De criteria van de KB lijken rotsvast te zijn, maar de praktijk is grillig en bij mijn werk kom ik veel publicaties tegen die de grenzen van het boek lijken te hebben opgezocht: zijn zij nog wat wij onder een boek kunnen (of willen) verstaan? Om de zoveel tijd is het daarom nodig de aanschafcriteria te verduidelijken en te actualiseren. Voor de grote stroom boeken was dat voor Covid-19 al afgerond, maar voor de bijzondere collecties nog niet. Hoe rekbaar is het begrip boek als het bijzonder is?

Om de discussie daarover goed te kunnen voeren hebben collega's van de afdeling Documentverwerking materiaal verzameld dat volgens de harde Depot-criteria buiten de boot zou vallen. Ansichtkaarten bijvoorbeeld.

Post Card (uitgeverij Perio, 2020)

Een envelop met negen ansichtkaarten belandde zo op mijn bureau. Voor de tweede keer eigenlijk, want de eerste keer had ik dit als bijzonder aangemerkt. Bijzonder zeker, maar een boek?

De ansichtkaarten dateren uit de zeventiger en tachtiger jaren en zijn allemaal verzonden vanuit Duitsland, uit verschillende plaatsen, maar allemaal aan een en dezelfde ontvanger: 'Mevr. R. Else Heintz dra. litt.' Het is dus niet een willekeurig plukje kaarten!

Post Card (uitgeverij Perio, 2020)

Ze zijn aan de KB gestuurd door Uitgeverij Perio waarvan vele publicaties zijn opgenomen in de collectie. Maar is deze verzameling ook een publicatie? Ja, je kunt het zien als een kunstenaarsboek, of in elk geval een nieuwe publicatie met een bijzondere vorm. Een van de kaarten is niet verstuurd aan Dra Heintz. Dat is de enige kaart met een Engelse postzegel, dat wil zeggen: een reproductie, want het is een Engelstalige ansichtkaart van 'Zandvoort. Strandleven', die opnieuw is uitgegeven. Nostalgie, waarschijnlijk ook uit de jaren tachtig. Op deze kaart heeft uitgeverij Perio een nieuwe tekst afgedrukt en daaruit blijkt dat dit een onvervalste Covid-19-uitgave is - vandaar dat ik mijn serie hierover weer even voortzet.

Dit jaar die vakantie naar het Zonnige Zuiden, dat tropische eiland of het Hoge Noorden toch maar uitgesteld?

Of je nu thuis bent gebleven, of naar een te volle Nederlandse camping bent gegaan - ontspannen was het niet dit Coronajaar (later bleek dit pas het eerste Coronajaar). Perio-uitgevers Willem Winters en Anneke van Renssen boden daarom in 2020 deze uitgave als alternatief:

Houd de moed erin en geniet vanuit de luie stoel van een herfstreisje. Lekker wegdromen bij ansichtkaarten, verstuurd door vakantiegangers uit een (ver) verleden.

De Duitse kaarten zijn dus de illustraties bij deze opwekkende uitgave. De prentbriefkaarten tonen berglandschappen, kasteelinterieurs, stadjes in de sneeuw, eeuwenoude kerken, vakwerkhuizen en rivierbeddingen. Verboden gebieden, droomlandschappen, tijdens Covid.

Post Card (uitgeverij Perio, 2020)

En het bijzondere is, de uitgave staat niet op zichzelf, maar sluit naadloos aan op een eerdere uitgave van Perio uit 2005. Toen verscheen het boekje Post voor Else Heintz, over de vondst van de ansichtkaarten in een Leeuwarder antiquariaat. Daarin beschrijft Willem Winters de kaarten en de onderwerpen van de boodschappen aan Heintz. Als bijlage bij het boekje - natuurlijk! - een enveloppe met vijf ansichtkaarten aan Heintz. Deze keer verzonden vanuit Zwitserland, Engeland en Frankrijk. Althans: de set in de KB.

Winters zegt opzettelijk niet op zoek te zijn gegaan naar biografische gegevens van Heintz. Maar die zijn er wel. Via Delpher zijn vrij snel twee markante punten uit haar levensloop te vinden - voorlopig verder niets overigens. Namelijk: haar slagen voor het Diploma A aan het Vrijzinnig Christelijk Lyceum in Den Haag in juni 1938 én haar overlijden. Rosemarie Else Heintz werd op 3 november 1919 geboren en stierf op 10 augustus 1993. Zij werd na haar examen lerares op haar oude Haagse school en bleef daaraan levenslang verbonden. In de annonce staat verder:

"Für die Welt dasein" (Dietrich Bonhoeffer) was haar devies.

321. Nieuwe publicatie: Dodepop. Laatste lezingen bij Achterberg

Vrijdag arriveerden enkele auteurs-exemplaren van de uitgave Dodepop. Laatste lezingen bij Achterberg, onder redactie van Pieta van Beek. Het is de laatste uitgave van het Achterberggenootschap dat zichzelf volgens de statuten niet kan opheffen, maar dat nu de wens heeft te gaan sluimeren. In november 2018 gaf ik in Amersfoort een lezing en het was voor mij wat bevreemdend om te merken dat het genootschap toen al streefde naar winterslaap. Alsof je een lezing komt geven op een begraafplaats. Al met al was het toch een genoeglijke middag. En het jaar erop vond er gewoon weer een symposium van het genootschap plaats.

Dodepop (2022): voorzijde omslag

De bundel Dodepop bevat lezingen uit 2017, 2018 en 2019, aangevuld met speciaal geschreven stukken. Over vrienden van Achterberg, over taal en vorm van zijn gedichten, over geloof en over vertalingen in het Zeeuws en Gronings. Een mooi persoonlijk verhaal is dat van Lisa Kuitert over de rol van de gedichten van Achterberg in leven en werk van haar vader, Harry Kuitert.

Dodepop (2022): titelpagina

Mijn lezing ging over de manier waarop de uitgaven van Gerrit Achterberg werden vormgegeven en wat hij daar zelf van vond, voor zover we kunnen nagaan uit brieven. Over lettertypen en over illustraties zei Achterberg wel iets, maar steeds vroeg hij degene die hij aanschreef wat die ervan vond. Op een gegeven moment ontwikkelde Achterberg zich tot een bibliofiel, maar wel een van de bijzondere subsoort: de verzamelaar van eigen werk. Hij wilde vanaf toen van al zijn bundels alle edities bezitten: gebonden en ingenaaid, op luxe papier en op gewoon papier.

Een kortere versie stond eerder in De Boekenwereld. Deze versie is een uitwerking van de lezing.

Gerrit Achterberg, Verzamelde gedichten (1963)
Ontwerp band: Boudewijn Ietswaart
[Foto: Jos Uljee/Beeldstudio KB]