321. Nieuwe publicatie: Dodepop. Laatste lezingen bij Achterberg

Vrijdag arriveerden enkele auteurs-exemplaren van de uitgave Dodepop. Laatste lezingen bij Achterberg, onder redactie van Pieta van Beek. Het is de laatste uitgave van het Achterberggenootschap dat zichzelf volgens de statuten niet kan opheffen, maar dat nu de wens heeft te gaan sluimeren. In november 2018 gaf ik in Amersfoort een lezing en het was voor mij wat bevreemdend om te merken dat het genootschap toen al streefde naar winterslaap. Alsof je een lezing komt geven op een begraafplaats. Al met al was het toch een genoeglijke middag. En het jaar erop vond er gewoon weer een symposium van het genootschap plaats.

Dodepop (2022): voorzijde omslag

De bundel Dodepop bevat lezingen uit 2017, 2018 en 2019, aangevuld met speciaal geschreven stukken. Over vrienden van Achterberg, over taal en vorm van zijn gedichten, over geloof en over vertalingen in het Zeeuws en Gronings. Een mooi persoonlijk verhaal is dat van Lisa Kuitert over de rol van de gedichten van Achterberg in leven en werk van haar vader, Harry Kuitert.

Dodepop (2022): titelpagina

Mijn lezing ging over de manier waarop de uitgaven van Gerrit Achterberg werden vormgegeven en wat hij daar zelf van vond, voor zover we kunnen nagaan uit brieven. Over lettertypen en over illustraties zei Achterberg wel iets, maar steeds vroeg hij degene die hij aanschreef wat die ervan vond. Op een gegeven moment ontwikkelde Achterberg zich tot een bibliofiel, maar wel een van de bijzondere subsoort: de verzamelaar van eigen werk. Hij wilde vanaf toen van al zijn bundels alle edities bezitten: gebonden en ingenaaid, op luxe papier en op gewoon papier.

Een kortere versie stond eerder in De Boekenwereld. Deze versie is een uitwerking van de lezing.

Gerrit Achterberg, Verzamelde gedichten (1963)
Ontwerp band: Boudewijn Ietswaart
[Foto: Jos Uljee/Beeldstudio KB]

320. Luns-pakket uit 1967

Bij aanbiedingen van boeken gaat mijn grootste nieuwsgierigheid uit naar boeken van kunstenaars en ontwerpers, maar ook van andere groepen zoals demonstranten en eenlingen met curieuze wereldbeelden. Denk aan het genre Bart Huges - de man die een gaatje in zijn hoof boorde voor een verruimd bewustzijn via het derde oog. De jaren zestig van de twintigste eeuw zijn vruchtbare grond geweest voor zulke acties.

Nu lag er weer zoiets eigenaardigs op mijn bureau dat in geen bibliotheek aanwezig is. Ik vond alleen een exemplaar in de collectie van het IISG te Amsterdam. Maar het gaat toch echt om een publicatie die past in de KB-collectie en de oplage was ook niet zo klein: 10.000 exemplaren, dat is nogal wat voor iets dat daarna spoorloos lijkt te zijn verdwenen.

Luns-pakketje van Werkgroep "Luns-Time is Over"

Het begint met een kleine envelop (96, x 14,5 cm) waarop de initiatiefnemer is vermeld: Werkgroep "Luns-Time is Over". Werkgroep? Dat klinkt naar de jaren zestig.

Een jaar van uitgave is niet vermeld. De envelop - met aanduiding 'Port betaald Driebergen' bevat een nog kleiner envelopje van 6,5 x 10,4 cm. Dat heeft een titel: Luns-pakketje. De werkgroep uit Odijk maakte hiermee natuurlijk een toespeling op de beroemde politicus en Minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns. De Wikipedia-pagina over Luns citeert historicus Martin Bossenbroek (die nog een tijd voor de KB werkte):

Luns werd door zijn politieke tegenstanders neergezet als een conservatief en reactionair politicus. Historicus Martin Bossenbroek omschrijft Luns als "geen idealist, maar een realistische machtspoliticus en als zodanig een succesvol onderhandelaar, een conservatieve nationalist, 'maar niet reactionair'." Bossenbroek beschrijft hem verder als iemand die ruimtes vulde met zijn air, anekdotes, zijn lengte van 1,95 meter en ongezouten meningen.

Onder zijn tegenstanders waren ludieke provo-achtige figuren, zoals degenen die zich verenigden in de Werkgroep "Luns-Time is Over" - Luns slaat niet alleen op de figuur Luns maar ook op het steenkolenengels van de internationale diplomaat. Zo zou hij het woord 'lunch' waarschijnlijk hebben uitgesproken.

Luns' betekenis voor de wereld

Het Luns-pakketje bevat een standaardwerk, althans de titel ervan suggereert dat: Luns' betekenis voor de wereld. Maar het is een klein werkje en meet 7,5 bij 6 cm. Als daarin het hele belang van Luns kan passen, kan het niet veel voorstellen, maar het wordt nog erger want het katern van 32 pagina's bevat behalve de titelpagina geen tekst. Het behoort daarmee niet alleen tot het genre van de protestuitgaven (zoals het tijdschrift Provo), maar ook tot het genre van het kunstenaarsboek dat vooral ten tijde van Fluxus in de jaren zestig veel werd gebruikt: een boek met geheel witte pagina's als een commentaar op kunstbeschouwing, lezen, autoriteit of wat dan ook. De uitgewiste vorm klonk als een protest. 

Toch is er nog wel enige inhoud. Het boekje bevat een speldje in de kleuren van de wimpel en de Nederlandse vlag.

Luns' betekenis voor de wereld

De verkoper die het mij aanbood dateerde het geheel op circa 1970, maar het is in feite ouder. Via Delpher - waarin uit de naoorlogse periode nog lang niet alle kranten digitaal kunnen worden aangeboden - vond ik twee verwijzingen, een uit de De Volkskrant van 21 november 1967 en een tweede uit De Nieuwe Limburger van 25 november 1967.

Prikken in het buitenlandse beleid, dat is een van de doelen waarnaar de werkgroep Sjaloom al lang streeft, maar binnenkort gaan ze het doen met echte spelden.

Dat Sjaloom staat nergens in ons uitgaafje overigens, maar kennelijk zat dat ook in Odijk. Sjaloom zou de buttons gaan verspreiden op 10 december vanwege de Dag van de Rechten van de Mens.

De Nieuwe Limburger voegde eraan toe:

Intussen zullen over het gehele land Luns-pakketjes worden verspreid, voorlopig tienduizend. Hierin zit een speldje dat veel lijkt op de onderscheidingen waaraan hoge Haagse ambtenaren - vooral van Buitenlandse Zaken - zo rijk zijn.

Deze krant vermeldt ook de naam van de Secretaris van de Sjaloomgroep, Piet Reckman, een man die zich zijn hele leven inzette voor zaken als onderwijsvernieuwing en het milieu. In de jaren vijftig maakte hij deel uit van de Pleingroep, en daaruit kwamen instituten als Novib en de wereldwinkels voort. 

Achter de lichtheid en humor van deze protest-uitgave uit december 1967 ging dus ook een uiterst serieuze politieke overtuiging schuil.

319. F. ten Harmsen van Beek in het land der bibliofielen

Van sommige dichters verschenen tijdens de hoogtijdagen van het bibliofiele drukwerk, het 'drukwerk in de marge' tijdens de laatste dertig jaren van de twintigste eeuw, uitgave na uitgave: Gerrit Komrij, bijvoorbeeld publiceerde bij ongeveer elke private press die er maar bestond, terwijl andere dichters misschien meer als huisdichters van bepaalde persen werden gezien, zoals Hans van de Waarsenberg, wiens gedichten vooral door In de Bonnefant werden gepubliceerd.

Andere dichters konden niet worden gepubliceerd, zoals Gerard Reve, die zulke uitgaven ten strengste verbood - en anders zijn gérant wel, Joop Schafthuizen. Maar van Reve verscheen nu juist een onafzienbare stroom uitgaven in beperkte oplagen, bij wijze van straf, omdat hij enkele 'roofdrukkers' voor de rechter had gebracht. Hij had natuurlijk gelijk, ze drukten zijn teksten zonder toestemming, maar het effect was averechts. Voortaan verschenen de uitgaven 'onder de toonbank', slechts verspreid in zeer kleine oplagen voor een exclusieve kring van vertrouwde mede-drukkers of ingewijden. Echte namen staan er niet in en alle namen van uitgevers en plaatsnamen zijn toespelingen op het werk van Reve. Ongepubliceerde brieven, fragmenten, gedichten verschenen in tientallen uitgaven.

F. Harmsen van Beek - die maar twee officiële bundels liet verschijnen - is een ander uiterste. Als je geen gedichten meer schrijft of verspreidt kunnen ze niet gedrukt worden, ook niet clandestien. Er verschenen dan ook maar heel weinig van zulke uitgaven. In 1975 drukte kunstenaar Siep van den Berg een fragment uit het gedicht 'Humorloos gedicht' en maakte er zelf een collage bij. In 1982 publiceerde boekhandel Cursief in Enhuizen het gedicht Lof der onmatigheid in een oplage van 180 exemplaren. Dat was tijdens de Boekenweek en de tekst was gebaseerd op het typoscript van het gedicht, dus de dichteres zal haar medewerking hebben verleend, net als bij de eerste uitgave.

Enkele jaren voor haar dood in 2009 verschenen enkele uitgaven bij Ser Prop in Banholt. Die werden gedrukt in verdacht kleine oplagen - tien of acht exemplaren - waarschijnlijk dus zonder toestemming, maar duidelijk bedoeld als hommage aan de dichteres. Drie gedichten (2007) werd gevolgd door Goed begrepen! (2008) en samen bevatten ze vijf gedichten die ongebundeld waren gebleven.

F. Harmsen van Beek, Goede morgen? Hemelse mevrouw Ping (2000)

Onlangs kocht ik voor de KB een totaal onbekende herdruk van een gedicht uit het debuut van Harmsen van Beek: Goede morgen? Hemelse mevrouw Ping. Volgens het colofon is het gezet door Papieren Vingers - en dat is de kunstenares Anne van der Putte in Utrecht. Ook zij zal de tekst uit bewondering voor het werk hebben gekozen. Zij zette de tekst tijdens een cursus boekdruk in Amsterdam en drukte vervolgens op de Perfect degelpers van Drukkerij Polka in Amsterdam. Het colofon bevat de gebruikelijke uitgebreide gegevens over het gebruikte papier, maar zwijgt over de oplage.

F. Harmsen van Beek, Goede morgen? Hemelse mevrouw Ping (2000)

Het colofon is in wit gedrukt op blauw Diamant Durocol papier en het gedicht is gezet uit de magere Mercator en gedrukt in lichtgroen op Velké Losiny papier. Curieus is de uitlijning, namelijk langs de binnenvouw van het katern, waardoor de regels op de linker bladzijde niet links lijnen, zoals gebruikelijk.

F. Harmsen van Beek, Goede morgen? Hemelse mevrouw Ping (2000)

Anne van der Putte (geboren in 1969) is beeldend kunstenaar en heeft een eigen website Wijze Meisjes. Ze heeft ook nog een pagina als drukker bij Drukwerk in de Marge onder de naam Papieren Vingers, maar daar staan geen verwijzingen naar boeken op - ze kocht weliswaar een Adana-persje en continueerde haar 'bedrijfje' van 1999 tot 2005, maar ander zaken gingen voor. De KB had tot nu toe nog geen enkele uitgave van Papieren Vingers, maar nu dus één. En meer zijn er ook niet. Wel maakte zij enkele unica met teksten van Toon Tellegen.

De oplage van haar Harmsen van Beek-publicatie is onbekend, maar veel exemplaren zullen het niet geweest zijn; de kunstenares zelf denkt dat het om zo'n 20 exemplaren gaat. Ze mailde me dat er dertien exemplaren verspreid werden via de zogeheten Post op Zondag in de jaren 2002-2004 als onderdeel van de "Dienst Hoopvolle Akties van het Minysterie van Aandacht". Minysterie met een y inderdaad, want ook dat is een mysterie: niets over te vinden. Anne van der Putte schreef mij dat zij over dat mooie project nog eens een boekje wil maken. Wij zijn benieuwd.

318. Typografisch protest uit de jaren zestig: Frans de Jong

In het maart-nummer van Bibliotheekblad schreef ik over Waf. Blafoefening van kunstenaar/drukker Frans de Jong (1921-2010). Het verscheen in 1966, een jaar dat in Amsterdam driftig tegen van alles geprotesteerd werd. De politie noemde de demonstranten 'honden' en De Jong bedacht toen dat het belangrijk was als hond om goed te kunnen blaffen. 

Frans de Jong, Waf. Blafoefening (1966)

Hij ontwierp een boekje met lessen dat in loden letters werd gedrukt, waarbij hij heel wat kunststukjes uithaalde: kleuren in diverse drukgangen over elkaar aangebracht, teksten in uitwaaierende cirkelvormen gezet. 

Frans de Jong, Waf. Blafoefening (1966)

In plaats van naar wapens te grijpen, greep De Jong naar de zethaak. In plaats van spandoek gebruikte hij papier en inkt. In plaats van fundamentalisme koos hij voor ambiguïteit en humor. Want als honden die blaffen iets niet doen is het bijten.

De tekst is afgedrukt in de KB-rubriek over topstukken in Bibliotheekblad. Ga naar de website van Bibliotheekblad voor informatie over een abonnement.

317. Boeken delen: bijeenkomst over de bibliotheek van Anthon Beeke

Aanstaande zaterdag 12 maart geven Lidewij Edelkoort en ik, samen met ontwerper Charlotte Grün, een tweede presentatie over de collectie van Anthon Beeke: over verzamelingen, over passies, over de structuur van boeken, over kleur en papier, over sporen door de collectie die je kunt volgen of zelf ontdekken. 

De eerste presentatie zag er zo uit (zie foto):

Foto: Ton Martens

Aanmelden via de website van de KB:

Locatie: KB, eerste verdieping, voorbij de draaideur, tegenover de inschrijvingsbalie

Datum: zaterdag 12 maart

Programma:

11.00 Welkom in de KB, met koffie en een stukje taart
11.30 Gesprek met Lidewij Edelkoort, Charlotte Grün en Paul van Capelleveen
12.30 Snuffelen door de boeken van Anthon

Deelname is gratis. Graag aanmelden via inschrijven@kb.nl. 

316. Een zeldzaam kerstgeschenk van Top Naeff

Van het verhaal Kerstgeschenk van Top Naeff verscheen in 1943 een bijzondere editie in maar drie exemplaren. Enige tijd geleden kocht ik hiervan nummer 'twee' voor de KB.

Het verhaal verscheen voor het eerst in het kerstnummer van De Groene Amsterdammer op 23 december 1927. Door De Avondpost werd het 'een mooie gevoelige schets' genoemd en het zou een populair verhaal worden. In 1928 verscheen het in de bundel Klein avontuur (uitgeverij Van Holkema & Warendorf). Het verscheen ook in verschillende bloemlezingen en ging een eigen leven leiden in het circuit van voordrachtkunstenaars en het verenigingsleven.

Op maandag 10 december 1928 droeg de "heer D. de Vries" het verhaal voor het Nutsdepartement Oostwoud in West-Friesland. De Nieuwe Hoornsche Courant liet het weten.

Jacob Merkelbach,
Portret van Top Naeff (1921)

Mej. H. Paarlberg declameerde het verhaal op 22 november 1934 voor de Nutsvergadering Venhuizen.

In maart 1936 hield de Nederlandsche Vereeniging van Huisvrouwen een voordrachtsavond in Oldenzaal. Jac. Elsäcker trad op als declamator van onder andere dit verhaal van Top Naeff. Met hetzelfde programma deed hij ook de plaatsen Laren (december 1936) en Zuidbroek (januari 1939) aan.

Elizabeth Zeeman uit Rijswijk las in haar woonplaats voor 't Nut het verhaal voor op 22 oktober 1936 en dat viel zeer in de smaak, rapporteerden de kranten.

In maart 1937 las L.M. van Itallie het verhaal voor in Klazienaveen voor de afdeling daar van De Rijzende Kerk: 'De keurige wijze waarop spreekster dit deed, had aller bewondering.'

De heer J. Apon deed hetzelfde in januari 1939 in Schiedam voor weer een ander christelijk publiek. 

Voor de afdeling Wijdenes en Oosterleek van de Bond voor Boerinnen en andere Plattelandsvrouwen droeg mevr. A. Roersch-Semeijns het 'op verdienstelijke wijze' voor. Als dank ontving zij een 'bloeiende plant'. Dat was net voor de oorlog op 23 februari 1940. In de oorlog ging zij door met dit soort voordrachten, bijvoorbeeld in december 1941 voor de Afdeling Haarlem en Omstreken van de Nederlandsche Vrouwen Electriciteits Vereeniging. 

Het vooroorlogse Nederland barstte van de verenigingen met curieus specifieke doelgroepen én er was een bloeiende voordracht-praktijk. Ze bijvoorbeeld een overzicht van mogelijke onderwerpen en sprekers in het tijdschrift Neerlandia (1934). Een boek over de verrichtingen van Nederlandse voordrachtkunstenaars is er niet, helaas. Zou interessant kunnen zijn.

Na oorlog gingen de voordrachten voorlopig door. Hester Janssen-Klencke las het verhaal voor in Hilversum in december 1948. Ook na de dood van Naeff in 1953 bleef het verhaal populair voor voordrachtavonden. Op 24 december 1980 zond TV-omroep NCRV een opname uit van Naeffs kerstverhaal in de bewerking van Willem Wilmink.

Top Naeff, Kerstgeschenk (1943)

In 1943 verscheen een tot nu geheel onbekend gebleven afzonderlijke uitgave van het verhaal in een minieme oplage van drie genummerde exemplaren. Ook biograaf Gé Vaartjes, wiens biografie Rebel & dame verscheen in 2010, kende deze uitgave niet, schreef hij mij.

Het verhaal is gebonden in een perkamenten band en ligt in een met blauw sierpapier versierde canvas cassette. Daarin ligt het boek op een bollig kussentje.

Top Naeff, Kerstgeschenk (1943)

Op de titelpagina is een eenvoudige versiering aangebracht, maar de naam van de uitgever of een plaats van uitgave worden niet genoemd. Ook het colofon geeft daarover geen informatie.

Top Naeff, Kerstgeschenk (1943)

De naam van de drukker wordt niet genoemd en over de gelegenheid voor de uitgave is het colofon vaag: 'een bijzondere gelegenheid'. Het jaar van uitgave wordt wel gepreciseerd: 'Kerstmis 1943'. Het lettertype is rond die tijd zo algemeen in gebruik in Nederland dat het geen informatie over drukker of uitgever prijsgeeft. Het boekje van 26 genummerde pagina's is gezet uit Hollandsche Mediaeval van S.H. de Roos, die ook de sierletter 'D' ontwierp die op de eerste tekstpagina is gebruikt.

Top Naeff, Kerstgeschenk (1943)

Het boekje is niet door de auteur gesigneerd, maar het verhaal is wel, kennelijk, met haar toestemming gedrukt. Het lijkt erop dat het voor een wel heel particuliere gelegenheid is gedrukt. De vraag is of de auteur zelf ooit een exemplaar heeft ontvangen.

Nummer één zal voor iemand zijn gedrukt die het aangeboden kreeg en nummer drie voor de schenker ervan, maar voor wie was nummer twee? 

De enige sporen die er nu nog zijn zijn enkele in potlood geschreven nummers voorin: 'E545' en 'KC3135' waaronder met een vraagteken het jaartal '1943' is geschreven. Ook al raadselachtige nummers.

Hoe speciaal de gelegenheid ook is geweest, we weten er nu niets meer van.

315. De bibliotheek van Anthon Beeke in de KB

Eindelijk kan ik weer eens meedoen met een echte presentatie van boeken aan een publiek. Boeken en publiek in één ruimte. Lang niet gedaan!

Aanstaande dinsdag, 22 februari, is er in de KB, nationale bibliotheek een bijzondere workshop waarbij 'trendforcaster' Lidewij Edelkoort en ik zullen praten over de persoonlijke boekenverzameling van Anthon Beeke die nu in de KB is tentoongesteld.

Body Type van Anthon Beeke,
geëxposeerd in Eindhoven, 2020

Beeke (1942-2018) was een vernieuwende, toonaangevende grafisch vormgever waarvan ik me zelf vooral de affiches voor Toneelgroep Amsterdam herinner en natuurlijk zijn beroemde Body Type. Beelden die je nooit meer vergeet. Waar haalde hij zijn inspiratie vandaan? Uit van alles, objecten, efemere druksels, maar ook kunst en boeken. Zijn verzameling bestaat eigenlijk uit verschillende deelverzamelingen, zoals typografie, seks en mode, maar wat het boeiend maakt zijn niet zozeer de afzonderlijke boeken, maar hun onderlinge connecties. Wat betekenen de sporen die je kunt volgen door deze verzameling?

Tentoonstelling verzameling Anthon Beeke in de KB 2022

Leren we de man kennen door zijn verzameling? Kijken we anders naar zijn werk door naar zijn boekenkast te kijken. Alle boeken kunnen door het publiek in de hand worden genomen en bekeken. Je hoeft je nieuwsgierigheid niet te bedwingen!

Locatie: KB, Den Haag: eerste verdieping, in de zaal achter de draaideur. Een KB-pas is niet nodig, toegang is gratis.

Datum: Dinsdag 22 februari.

Aanvang: 19.00 uur.

Programma:
18.30 Welkom in de KB, met een drankje
19.00 Lezing door Lidewij Edelkoort en Paul van Capelleveen
20.00 Snuffelen in de boeken van Anthon

Aanmelden via: inschrijven@kb.nl onder vermelding: avondpresentatie Beeke 22 februari.