314. Een nieuw verworven Verworvenheden

De grote populariteit van de gedichten van Henriëtte Roland Holst-van der Schalk kunnen wij ons nu misschien moeilijk indenken - maar die was immens. Dat blijkt uit het herdrukken van bundels natuurlijk, maar ook uit het overschrijven van haar gedichten door mensen die de soms kostbare uitgaven niet konden betalen. Van de bundel Verworvenheden uit 1927 verschenen twee herdrukken bij uitgeverij Brusse. De eerste editie was een bibliofiele uitgave van Leiter-Nypels in Maastricht. 

Henriëtte Roland Holst-van der Schalk,
Verworvenheden (1927): pagina 10

Daarvan werden er 150 gedrukt op papier van Van Gelder met het watermerk 'ossekop' en 50 op papier van Pannekoek met die naam als watermerk. Minstens één lezer heeft een van die exemplaren met de hand overgeschreven (het was te koop bij Antiquariaat Fokas Holthuis). Hij gebruikte nummer 69 - dat weten we omdat hij het hele colofon netjes overschreef, inclusief het exemplaarnummer. Uitzonderlijk is dat we zijn naam kennen - overgeschreven of -getypte teksten zijn niet eens zo zeldzaam, maar ze zijn in de regel anoniem. Deze niet. De naam van de overschrijver is Chris Weststrate in Dreischor en hij dateerde het ook: januari MCMXXXIV, 1934 dus. Dat is dus zeven jaar na de publicatie. Hij heeft ook de mooie initialen, ontworpen door S.H. de Roos, gekopieerd.

De KB heeft geen enkel genummerd exemplaar! Van de drie exemplaren in de collectie zijn er twee gedrukt op Ossekop-papier en een op Pannekoek-papier. Dat laatste exemplaar is op naam gedrukt voor de Koninklijke Bibliotheek. De twee andere exemplaren zijn ook op naam gedrukt, de eerste voor de historicus Johan Huizinga. De tweede was bedoeld voor de ontwerper van het gebruikte lettertype Grotius, De Roos, maar die ontving dit exemplaar niet (er waren er vast een paar op zijn naam gedrukt), want de drukker gaf het aan iemand anders, haalde de gedrukte opdracht door en schreef eronder dat het bestemd was voor A.J. Luikinga. Charles Nypels dateerde het ook: 'Febr. '28'. 

Henriëtte Roland Holst-van der Schalk,
Verworvenheden (1927): colofon

Nu hebben we nog een vierde exemplaar erbij! Dit is ook weer op naam gedrukt en wel voor de schrijfster zelf. Dit exemplaar is echter niet gedrukt op die mooie Nederlandse papieren die genoemd worden in het colofon, maar op simili-Japans papier, een heel glad papier waarop de rode initialen extra mooi uitkomen. Het is bovendien gebonden in heel rood leer, met op de voorzijde van de band een stempel met (alle!) initialen van Henriëtte Roland Holst-van der Schalk: H R H v d S. 

Henriëtte Roland Holst-van der Schalk,
Verworvenheden (1927): boekband luxe exemplaar

Hoogstwaarschijnlijk een uniek presentje van drukker Nypels aan de hooggeëerde dichteres.

313. Hinkelspel in kinderboek

Tijdens de eerste lockdown in 2020 leefden de kinderen in onze straat zich uit met opbeurende tekeningen. Tegenover onze voordeur verscheen een roze hart met daarin de tekst in krijt geschreven: 'Hou vol'. Dat hebben we dus maar gedaan. Je probeert je buren te vriend te houden.

'Hou vol' (kinderstraattekening april 2020)

De kinderen vermaakten zich ook met spelletjes waarvan wij de regels niet doorzagen en die, aan het soms luide volume te horen trouwens ook om de haverklap veranderden. Een op de klinkers getekend hinkelspel dat vanuit onze straat de hoek omging en de dwarsstraat helemaal uitliep stelde ons ook voor raadsels die ik maar zo heb gelaten, want zei Mulisch niet: 'Het beste is het raadsel te vergroten'?

'Boek lezen' (hinkelspel, mei 2020)

Er stonden eigenaardige opdrachten? doelen? wensen? bij geschreven, zoals 'Boek lezen'. Ik schreef er over in blog 280 Kinderspel en Robbert-Jan Henkes reageerde daarop. Hij kon het goed gebruiken voor een vervolg op zijn kinderboek De bende van Lieke. En zo belandde een Haagse kindertekst in een nieuw kinderboek. Onlangs is het verschenen: Nou ja zeg. Nieuwe avonturen van de bende van Lieke (Em. Querido's Uitgeverij).

Lieke zelf schrijft 'boek lezen', vriendin Liv tekent 'auto' (stond ook bij ons op straat, net als de som '2x3') en Henkes voegt er nog andere dingen aan toe, dingen die 'je dan moest nadoen': 'maanlanden' en 'lekke bal'. Maar dan gaan de kinderen opeens een ander spel spelen. Dit hoofdstuk heet 'misschieten'.

Aart Clerkx, omslag voor Robbert-Jan Henkes,
Nou ja zeg! Nieuwe avonturen van de bende van Lieke (2022)

De geestige tekenaar Aart Clerkx maakte ook voor dit deel tekeningen en een omslagillustratie. Op het vooromslag staat een 'meneer' met zijn i-phone foto's te maken van de teksten van het hinkelspel, 'boek lezen', als eerste. 

312. Onze ouderwetse tijd

Ik ben deel 21 van de volledige werken van W.F. Hermans aan het lezen en terwijl niet eerder gebundelde artikelen soms getuigen van een blik die wij nu ouderwets vinden, nog afgezien van zijn behoefte altijd gelijk te krijgen, valt me vooral zijn uiterste lucide stijl op, die een forse zeggingskracht koppelt aan een acute beleving van het heden.

W.F. Hermans, Volledige werken 21 (2021)

Soms benadrukt Hermans aspecten die we vaak vergeten in zijn werk: de absolute kritiek waaraan hij ook zijn eigen werk onderwierp, zoals blijkt uit dit fragment dat een zekere kwetsbaarheid uitstraalt:

Want in niemand's boeken staan zoveel drukfouten, spelfouten, denkfouten, onafgemaakte gedachtengangen enz. als in de mijne, 'n teken dat ik onophoudelijk datgene wat ik lees, verwar met datgene wat ik zou moeten lezen, anders gezegd: met dat wat ik had moeten schrijven. Hieruit blijkt dat ik, zij het onderbewust, mijn eigen boeken wel degelijk uit het hoofd ken - maar alleen in de vorm waarin zij geschreven hadden moeten worden, niet  zoals ze ten slotte zwart op wit zijn komen te staan. (Het Vaderland, 16 oktober 1954).

Elders is zijn analyse van andermans werken nog steeds inzichtelijk, zoals over het absurde theater van Ionesco. La Cantatrice chauve was een van de eerste Franse toneelstukken die ik in de tweede klas van de middelbare school klassikaal te lezen kreeg - en te horen, want met de tekst voor ons werd een bandopname afgespeeld. Ik herinner me ook dat ik er verschrikkelijk om moest lachen (dat had ik bijvoorbeeld niet bij Céline wiens werk ik een jaar later las, niet klassikaal uiteraard, want het was wel een christelijk lyceum) en dat mijn klasgenoten die reactie niet schenen te delen. Het toneelstuk blijft voor mij een van de hoogtepunten van het twintigste-eeuwse toneel.

Hermans schreef er in 1956 over, naar aanleiding van een studentenvoorstelling in Groningen:

In zijn toneel worden geen problemen opgelost, zijn wereld is zin- en probleemloos, zijn drama's staan veel dichter bij de lyriek en het ballet dan bij de preek en de roman. (Der Clerke Cronike, 23 maart 1956).

Dichter bij Monty Python dan bij Racine. En dat geldt in zekere zin ook voor het werk van Hermans zelf dat ons door zijn heldere formuleringen de gedachte opdringt dat ook onze tijd eerder ouderwets zal zijn dan we denken, maar daarom niet minder zinloos of veelzeggend.

311. Zelf ontwerpen van vlakversieringen

Talens (tegenwoordig Royal Talens) werd in 1899 opgericht door Marten Talens als 'De Nederlandse Fabriek voor Verf, Lak en Inkt' in Apeldoorn en richtte zich eerst op de fabricage van kantoorartikelen en inkten, maar later ook op verf. De fabriek werd ook uitgever van verschillende instructieboeken die de verkoop van de producten kon ondersteunen. Een van zulke boeken verscheen in 1928: Zelf ontwerpen van vlakke versieringen voor schabloneeren, batikken, enz. De prijs ervan bedroeg f 4,90 en daarvoor kreeg de koper 24 bladen met kleurrijke voorbeelden en een losse tekst met toelichtingen van alle afbeeldingen.

Zelf ontwerpen van vlakversieringen (1940)

In 1930 werd de prijs van het boek verlaagd tot f 2,90. 

In 1940 verscheen, volgens de Brinkman bibliografie, een herdruk onder een iets andere titel: Zelf ontwerpen van vlakversieringen. Deze editie lijkt zeldzamer te zijn; onlangs kocht ik een exemplaar voor de KB. 

Zelf ontwerpen van vlakversieringen (1940): plaat 5

De illustraties zijn schitterend gedrukt en dit exemplaar is duidelijk ook gebruikt. Voorin staat het naamstempel van 'leeraar schoonschrijven', 'calligraag en teekenaar' C.C. van der Riet uit Hilversum en hij heeft waarschijnlijk ook de aantekeningen in potlood gemaakt die bijvoorbeeld aangeven dat een ontwerp twee vormen combineert, zoals 'cirkel en driehoek', of dat een herhaald patroon ontstaat door 'as wenteling'. Met deze her-uitgave is intussen iets eigenaardigs aan de hand.

Zelf ontwerpen van vlakversieringen (1940): plaat 11 (detail)

Om te ontdekken wat dit is gaan we naar de titelpagina uit 1940. De tekenaar van de illustraties was schilder, tekenaar en etser G.J. van Lerven (1885-1966) die van 1914 tot 1951 als docent en directeur verbonden was aan het Genootschap 'Kunstoefening' in Arnhem. 

Zelf ontwerpen van vlakversieringen (1940): titelpagina

Het boekje is helemaal vormgegeven in de stijl van het tijdschrift Wendingen (1918-1931), ook de in 1940 uitgegeven editie. 

De tekst werd geschreven door C. Bakhuizen van den Brink-Ozinga en dat was een interessante vrouw die geboren werd in 1894 en een acadamische opleiding kreeg waarna ze er niet voor koos zich te vestigen als schilder, maar als tekenlerares, aanvankelijk in Deventer aan een meisjes-HBS (vanaf 1917) en later aan de openbae U.L.O.-scholen in Utrecht. Ze huwde Johannes Bakhuizen van den Brink (1894-1961), maar in 1932 werd de scheiding uitgesproken. Hij hertrouwde, zij niet en ging voortaan door het leven als mej. Clasca Ozinga.

Vanaf 1953 werkte ze als leraar tekenen en kunstgeschiedenis aan het Nieuw Lyceum in Hilversum. Ze studeerde op latere leeftijd psychologie en pedagogiek aan de universiteiten van Nijmegen en Utrecht en deed onderzoek naar het tekenonderwijs en de interpretatie van kindertekeningen in binnen- en buitenland. Jarenlang fungeerde zij als secretaresse van de stichting "Tekenen is een wereldtaal" van Art for Worldfriendship. Ze verzamelde honderden voorbeelden van kindertekeningen en publiceerde daarover in 1969 een monografie.

Ze gaf lezingen in binnen- en buitenland, waar de stem van de 1.80 grote Ozinga luid en duidelijk kon worden verstaan - toch komt haar naam niet voor in het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. Met haar tentoonstellingen, lezingen en publicaties over kindertekeningen haalde ze toch regelmatig de pers, zie bijvoorbeeld voor een foto van Clasca Ozinga uit 1969 (Algemeen Handelblad, 3 oktober 1969) ter gelegenheid van de publicatie van Kind en kreatieve aktiviteit, naar aanleiding waarvan een jaar later in het Centraal Museum in Utrecht een tentoonstelling werd georganiseerd.

Kijken we nu naar de titelpagina uit 1940, dan zien we meteen dat haar naam daar staat alsof zij nog altijd de echtgenote van Bakhuizen van den Brink was, die overigens hertrouwde in 1937 (met Jeanne Laarman). De zelfbewuste Clasca Ozinga zou die naam nooit zelf op de titelpagina hebben laten zetten. Dat moet Talens zelf hebben gedaan.

De uitgave uit 1940 is geen herdruk, wel is er een nieuw omslag en een nieuwe titelpagina gedrukt, met een moderner titel, maar zonder de auteurs te raadplegen en zonder hun functie opnieuw te benoemen. 

Het boek uit 1928 was geen bestseller, werd twee jaar later in prijs verlaagd en werd ondanks dat een winkeldochter tot in 1940 Talens besloot de resterende exemplaren in een nieuw jasje te steken en heeft dus de laatste restanten van de eerste (en enige) druk voorzien van een bijpassend omslag. Aan de inhoud was verder niets veranderd.

Het is de vraag of Clasca Ozinga dit ooit te weten is gekomen. Rond die tijd was ze al helemaal bezig met kindertekeningen. Ze merkte bijvoorbeeld op dat aan het begin van de oorlog geen sporen van de oorlog in Europa terug te vinden waren in de kindertekeningen van meisjes, maar wel in die van jongens, technisch vaak nog knap ook, zei ze. 

310. Een vroeg Nederlands stofomslag

Naar het gebruik van stofomslagen in Nederland is niet heel intensief onderzoek verricht. Het is aan te nemen dat voor 1900 in Nederland, net als in Engeland en Duitsland, bedrukte stofomslagen zijn gebruikt om aandacht te trekken en (natuurlijk) de boekband of de papieren band te beschermen. In de collectie van de KB bevinden zich enkele stofomslagen om boeken van de Wereldbibliotheek, bijvoorbeeld om Het zwevende schaakbord van Louis Couperus uit 1922, een ingenaaid exemplaar, met los stofomslag. Een eerder exemplaar is ingeplakt in Tolstoj's Iwan de dwaas en andere volksvertellingen - derde druk, 1914: gebonden in beige linnen, met ingeplakt stofomslag.

Advertentie voor Marjorie Bowen, Ik zal handhaven (1910)
in De Nederlander, 15 december 1910

De collectie kinderboeken bevat oudere voorbeelden, waaronder H. Beecher Stowe's De kleine vossen, vijfde druk, 1879. Vanwege de lockdown kan ik nu niet zeggen of het bedrukt is of niet. Er zijn ook voorbeelden van uitgaven van Elsevier in stofomslagen uit de laatste twee decennia van de negentiende eeuw. Uit 1900 dateert een voorbeeld met een vroege illustratie van Kees van Dongen: Bulée's boek Jean Lefort. Een greep uit het Parijsche leven. In het KB-exemplaar is de voorzijde van het stofomslag met die illustratie ingeplakt.

Een voorbeeld uit 1910 is recent aan de collectie toegevoegd en het is nogal bijzonder. Het stofomslag is gedrukt op transparant papier en is los aangebracht over de in een papieren omslag ingenaaide editie van Marjorie Bowen's roman Ik zal handhaven, uitgegeven door P.A. Daamen in Den Haag. Het papieren omslag is paars en bedrukt in goud met dezelfde versieringen als de in linnen gebonden editie die de KB al langer bezit. 

Marjorie Bowen, Ik zal handhaven (1910):
papieren omslag, blauw, maar nogal verbruind

Marjorie Bowen, Ik zal handhaven (1910):
stofomslag, voorzijde en rug

Het transparante stofomslag (met enkele scheuren en lacunes op de rug) laat in het voorplat twee kaders onbedrukt, waardoorheen de titel en de auteursnaam zijn te lezen op het onderliggende paarse omslag.

Verder is dat hele omslag van linksboven tot rechtsonder bedrukt met tekst. Er zijn geen afbeeldingen. Wel is er nog een derde kader waarin de prijs is genoemd: 'Prijs f 2.40, in prachtband f 2,90'.

De hele voorzijde wordt ingenomen door een aanprijzing van deze roman over het jaar 1672. De gehele achterzijde (de rug is onbedrukt) behelst een advertentie voor De lelie van ons vorstenhuis van de Amerikaanse auteur Caroline Atwater-Mason waarvan een jaar eerder de tweede druk verscheen - de eerste die Daamen uitgaf. Zes paragrafen uit de inleiding van de vertaalster zijn afgedrukt.

Marjorie Bowen, Ik zal handhaven (1910):
stofomslag, achterzijde

Bowen is een pseudoniem van Gabrielle Margaret Vere Lange, geboren Campbell (1885-1952). Ze schreef zo'n 150 boeken waarvan de horror-verhalen nog hoog gewaardeerd worden. Graham Greene verslond als kind haar boeken, zei hij in een interview.

309. De wereldberoemde dichter Jacques Peck

Eindelijk de biografie over Oscar Wilde door Matthew Sturgis uitgelezen, Oscar. A Life (2018). Het is een bewonderenswaardige levensbeschrijving waarin de verschillende keuzes die Wilde maakte helder beschreven worden inclusief zijn omgeving en de tijd waarin hij leefde.

Google Books met een fragment uit
Matthew Sturgis, Oscar Wilde. A Life (2021)

In het vuistdikke boek komt zegge en schrijven één Nederlander voor en in Engelstalige boeken kun je er dan op rekenen dat diens naam verkeerd gespeld wordt. Zo is het ook deze keer. Wilde bezocht de Ardennen in 1879 en logeerde er in een hotel waar ook Jacques Perk verbleef. Die werkte er aan zijn Mathilde-krans. Sturgis noemt hem - consequent, dat weer wel - niet Perk, maar Peck en laat ook een keer de 'c' uit zijn voornaam weg. 

De onlangs verschenen Amerikaanse editie van de biografie (die wel de achternaam Wilde in de titel vermeldt) is op een aantal punten gecorrigeerd, maar Jacques Peck bleef Jacques Peck. Kun je eindelijk wereldberoemd worden, kan niemand je naam correct googelen.

308. Reve Internationaal

Elke dag herinnert LiHub een internationaal bekend auteur uit heden of verleden en vandaag, 14 december 2021, publiceerde de site een foto van Gerard Reve, Nederlands auteur. 

Lit Hub Daily, 14 December 2021

Ik heb hun archieven niet bij de hand, maar dit zou zomaar de eerste keer kunnen zijn dat deze auteur op dit podium wordt gelanceerd. Gerard Reve: wie leest hem nog in Amerika?

Lit Hub Daily, 14 December 2021

Er is tenslotte ook nieuws over Rachel Carson en andere hedendaagse auteurs. Er is geen pagina over Gerard Reve op de Literary Hub-site, maar het trefwoord Netherlands levert wel allerlei resultaten op, zie hiervoor Lit Hub Netherlands.